Батыс Сібір хандығының астанасы
XIII–XV ғасырлардағы Ноғай Ордасы
XIII ғасырда Қазақстанның солтүстік-батысында Ноғай Ордасы атты мемлекеттік бірлестік қалыптасты. Оның аумағы Еділ мен Жайық өзендерінің аралығын қамтыды, ал астанасы ретінде Сарайшық қаласы танылды.
Аумағы
Еділ–Жайық өзендері аралығы
Орталығы
Сарайшық
Ноғай тұлғасы және «маңғыт елі» атауы
Ноғай — Батый ханның жорықтарына қатысып, Алтын Орданың бес ханы тұсында қолбасшы ретінде ерекше ықпалға ие болған тарихи тұлға. Ноғай әскері құрамында түрік тілдес маңғыт тайпасының үлесі басым болғандықтан, бұл бірлестік кей деректерде «маңғыт елі» деп те аталды.
Едіге және дербестену үдерісі
Ноғай Ордасының нақты негізін қалаушы ретінде Ноғайдан кейінгі кезеңде ықпалы күшейген Едіге аталады. Ал Едігенің ұлы Нұрад-дин (1426–1440) билік еткен тұста Орда Алтын Ордадан бөлініп, өз алдына дербес мемлекетке айналды.
Нұрад-дин кезеңіндегі басты нәтиже
Ноғай Ордасының саяси дербестігі күшейіп, Алтын Орда ықпалынан ажырау үрдісі аяқталды.
XV ғасырдағы әскери-саяси кеңею
XV ғасырдың ортасында ноғай ұлыстары Сырдарияның орта ағысына дейін жетіп, бірқатар бекіністі қалаларды басып алды. Билік мұрагерлік жолмен берілді. Ұлыстарды басқарған мырзалар өз иеліктерінде шексіз үстемдік жүргізді.
Ыдырау және тарихи мұра
XVI ғасырда Ноғай Ордасы ыдырау кезеңіне өтті. Халықтың бір бөлігі қазақтың Кіші жүзіне қосылды. Бұл үдерістер аймақтағы этникалық құрамның шоғырлануына және қазақ халқының қалыптасуына әсер еткен ұзақ тарихи өзгерістермен сабақтасты.
Маңызды түйін
Шыңғыс әулетінің ұзақ уақыт билік жүргізуіне қарамастан, қоғамдық қатынастардың кеңеюі, тілдік бірегейліктің тереңдеуі және шаруашылық салаларының дамуы жергілікті этникалық ортада жүрді. Қазақстандағы феодалдық мемлекеттердің этникалық өзегі кейін біртұтас қазақ халқының негізін құрады.
Солтүстік Қазақстан және Батыс Сібір: саяси үдерістер
Батыс Сібір аумағында туысқан түрік тілдес тайпалардың бірлестігі өмір сүрді. Бұл бірлестікте керейіттер маңызды рөл атқарды. Аймақ Жошы ұлысының құрамына кіріп, Шайбани әулетінің жері саналғанымен, ел басқаруда Тайбұға дәуірінен бастау алатын түрік шонжарлары әулетінің ықпалы күшті болды.
Негізгі өңірлері
Тобыл, Тура өзендерінің аңғарлары
Астанасы
Чимги-Тура (Қызыл-Тура)
Әулеттік ықпал
Шайбани және Тайбұға дәстүрі
Әбілхайырдың жорығы және биліктің ауысуы
1428 жылы Әбілхайыр хан Батыс Сібірге жорық жасап, Махмуд Қожаны жеңді. Нәтижесінде Батыс Сібір Әбілхайыр ханның қарамағына өтті. Кейін Шайбани ұрпағы Ибақ хан өз билігін Чимги-Тура мен Тобыл өңірінде, сондай-ақ Ертіске жақын аймақтарда жүргізді.
Сыртқы байланыстар және қақтығыстар
Ибақ хан Ресейдің III Иван патшасымен сауда байланысын нығайту мақсатында достық одақ туралы келісім жасады. Алайда 1495 жылы Чимги-Турада Мұхаммедтің бастауымен Ибақ хан өлтіріліп, Тайбұғалық Мұхаммед билеуші ретінде жарияланды.