Бәрін бір келін байғұсқа жүктейді қазақ
Қазақы ортада келіннің орамалы, сәлем салуы, киім үлгісі мен үлкенге құрметі туралы сөз жиі айтылады. Біреуге бұл — тәрбие мен дәстүрдің белгісі болса, енді біреуге — жауапкершіліктің тек әйелге артылуы сияқты көрінеді. Төмендегі ой-толғау — осы тақырып төңірегіндегі көп даудың бір қыры.
Дайындаған: Жадыра • Дереккөз: әлеуметтік желіден
Орамал туралы: ұят, мәртебе, жауапкершілік
— Апа, неге қазақтың келіндері орамалсыз жүрмеуі керек?
— Е, жарығым! Әйел орамал тақпаса, арын ұмытады. Күйеуінің барын да ұмытады. Шашы асқа түседі, әрі үйге келген қонақтың назары ауады.
— Ал сәлем салмаса ше?
— Сәлем салмаса, өзін сыйлайтын қайын ата-енеден, қайын аға-әпкеден алыстайды; үлкеннің батасынан қағылады.
Негізгі уәж
Орамал — тек киім емес, «әдеп пен шекараның» белгісі ретінде түсіндіріледі.
Қоғамдық өлшем
Үй ішіндегі сыйластық пен сырт көзге ұят сақтауды байланыстырады.
Даулы тұс
Жауапкершілік көбіне әйелге артылады деген сын осы жерден туады.
«Униформа» және келін әдебі: дәстүрдің тілі
— Келін міндетті түрде «униформа» (халат, ұзын көйлек, орамал) киіп, келін болып шауып жүруі керек пе?
— Қыз қалпынан әйел болуға көндіретіні — сәлемі мен жат жұрт алдындағы әдебі. Қыз күніндегі еркіндігін тежеп, жауапкершілікті қабылдаған — әйел болады. Әйел болған адам — қазанға, отқа жақын болады. Құрсағын кеңітіп, бала тапқан — кең болады. Алпыс екі тамырын иіткен — ана болады.
— Басқа түскеннен ой түйіп, тағдырына бас игенге Құдай өзі пана болады. Үлкеннен көргенін бойына сіңіріп, өзі де сол әулетке сіңген келін — дана болады.
Мағыналық өзек
- Киім мен рәсім — «әдептің көрінісі» ретінде беріледі.
- Келіннің жаңа ортаға сіңісуі — сабыр мен мойынсұнудың өлшемі ретінде айтылады.
- Аналық — кемелдікке апаратын биік кезең деп сипатталады.
«Жастарды емес, үлкендерді тәрбиелеу керек» деген ойға жауап
— Қазір жастарды емес, үлкендерді тәрбиелеу керек сияқты ғой!
— Бүркіт көзіне көрінгенді алмайды, көңілдегісін алады. Ақылды атаның баласы ерегеспей, тектілігіне салады. Көргеніңе көз жұм да, көңілдегіңді істе.
Келіспеу мәдениеті
Ашық қақтығыс емес, сабыр мен ішкі бағдарды ұстану насихатталады.
Астарлы кеңес
Көргенді қайталама, бірақ өз құндылығыңды жоғалтпа дегенге саяды.
«Бәрін келінге жүктейді» деген сын және көпбалалылық туралы көзқарас
— Бәрін бір келін байғұсқа жүктейді қазақ!
— Е, балам! Жақсы келін ата-енесін бағады. Ата-анасы ұнатқанды — отағасы жылатпайды.
Кемінде алты бала тапқанның не айтса да сөзінің салмағы болады: қамықса, қарайтын «шырағы» бар. Аз бала тапқанның тыпыршып айтар «ұраны» бар. Көп баласы бардың шөлдетпейтін бұлағы бар.
Әйел келін болмаса — керім болмайды. Ана болмаса — ене болмайды. Ене бола алмаса — әдепті келіні де болмайды.
Бұл бөлімнің түйіні
Мұнда отбасындағы бедел мен «сөз өтімділіктің» бір өлшемі ретінде көпбалалылық аталады. Сонымен қатар, «келін → ана → ене» деген сабақтастық тәрбиенің өзегі ретінде көрсетіледі.
Ер адамның рөлі: береке, тәртіп, үйдің тұтастығы
— Бәрі әйелге байланысты емес қой. Ер азамат та жәрдем беруі қажет!
— Дұрыс! Азамат таппаса, ақша да берекелі болмайды. Дүние тапқанмен, бағыты түзелмесе — екі дүниеде де сорлайды.
Еркегі үйіне қонбайтын үйдің қызы ибаны берік ұстамайды, еркіндікті алға қояды. Ұлы ұсақталып, сөзге тоқтамай, әйел тірлігіне әуес болады. Әйелі ашулы жүріп, бір ысып, бір суып, күйзеледі. Көршімен әңгімешіл болып, үйі бықсып, шашылып қалады.
Ондай ортадан әдеп сақтар жар да, салиқалы ана да қалыптаса бермейді. Еркекті ерітетін де — әйел, жерітетін де — әйел. Беделін өсіретін де, абыройын түсіретін де — әйел.
Әйел жұмсақ болмаса, ер далаға қашады. Далада жүріп түрлі былыққа араласып, соңында сылтау іздеп, өтірік пен ғайбатқа ұрынады.
Ал әйелі жақсы үйде ағайын жақын жүреді, ұрпақ ізетті болады.
Ерге қойылатын талап
Үйдің берекесі үшін ердің орнықты болуы, үйге жауапкершілікпен қарауы айтылады.
Әйелге қойылатын талап
Мінездің жұмсақтығы мен үй ішін ұйыстыру қасиеті «негізгі күш» ретінде беріледі.
Ортақ қорытынды
Тәртіп пен сыйластық екі тараптың да еңбегімен орнығады деген ойға келіп тіреледі.
Қорытынды ой
Бұл мәтіндегі көзқарас дәстүр мен отбасылық иерархияны қатты ұстанады: келін әдебі — әулет тұтастығының тірегі, ал ер азамат — сол тұтастықтың қорғаны ретінде сипатталады. Қалай қабылдасақ та, талқылаудың өзегі біреу: үй ішіндегі береке, сыйластық және жауапкершіліктің әділ бөлінуі.