Элементтің табиғатта кездесуі

Химик

• Орны: III период, I топ.
• Атом құрылысы: +11; қабаттар: 2e–8e–1e; конфигурация: 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹.
• Сумен әрекеттесуі: натрий — белсенді, жұмсақ металл; сумен әрекеттесіп сілті түзеді.

  2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂

• Қорытынды: Na₂O — негіздік оксид, NaOH — сілті.

Географ–биолог

• Жер қыртысындағы массалық үлесі шамамен 2,64%.
• Табиғатта көбіне тұз құрамында, сондай-ақ силикаттарда және теңіз-мұхит суларында еріген күйде кездеседі.
• Қазақстанда ас тұзы ащы көлдерде шөгінді түрінде ұшырасады.
• Ағзада су-тұз алмасуын, қан қысымын, жүйке және бұлшықет қызметін реттеуге қатысады.
• Тәуліктік қажеттілік шамамен 1 г; артық мөлшері су тепе-теңдігін бұзып, қан қоюлануына әсер етуі мүмкін.

Топ жетекшісі

Натрий және оның қосылыстары кең қолданылады: көше шамдарында (энергияны үнемдейді, тұманды күндері де тиімді), сабын өндірісінде (көбік түзу арқылы кірді кетіруге көмектеседі), автокөліктің қауіпсіздік жастықшаларында, өрт сөндіргіш құралдарда. Қыста мұзды еріту үшін жолдарға тұз себілуі де осы қасиетке байланысты.

Химик

• Орны: III период, III топтың негізгі топшасы.
• Атом құрылысы: +13; қабаттар: 2e–8e–3e; конфигурация: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p¹.
• Химиялық қасиеті: алюминий белсенді металл, екідайлы қасиет көрсетеді.
• Екідайлы қосылыстары: Al₂O₃ — екідайлы оксид, Al(OH)₃ — екідайлы гидроксид.

• Al(OH)₃ + 3HCl → AlCl₃ + 3H₂O

  Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄]

  Na[Al(OH)₄] — натрий тетрагидроксоалюминаты.

• Алюминий тұздарын сілтілермен сапалық реакция арқылы анықтауға болады: қоймалжың Al(OH)₃ тұнбасы түзіліп, сілтінің артық мөлшерінде ериді.

Географ–биолог

• Адам ағзасында шамамен 0,001 г алюминий болады; бауыр мен сүйек тіндерінде кездеседі.
• Алюминийден жасалған ыдыстарды жиі қолдану ұсынылмайды: металл тағамға өтіп, ағзаға артық мөлшерде түсуі мүмкін.
• Артық мөлшері жүйке жүйесіне кері әсер етуі ықтимал.
• Табиғатта бос күйінде кездеспейді; қосылыстар құрамындағы алюминий — ең көп таралған металдардың бірі.
• Жер қыртысындағы үлесі шамамен 9%.
• Қазақстанда негізгі шикізат — боксит; кен орындары Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Ақмола облысы мен Торғай үстіртінде шоғырланған.

Топ жетекшісі

Алюминий техникада және тұрмыста кең қолданылады: авиацияда, автокөлік жасауда, электротехникада (электр сымдары), химиялық аппаратуралар дайындауда, құрылыс пен жиһаз өндірісінде, ыдыс-аяқ жасауда. Жұқа алюминий фольга конденсаторлар үшін қолданылады; алюминий қаңылтыр, кабель және айна өндірісінде де маңызды. Алюминий тозаңы бояуға күмістей рең беру үшін пайдаланылады, ал темір бұйымдарды алюминиймен қаптау оларды жемірілуден қорғайды.

Химик

• Орны: III период, II топтың негізгі топшасы.
• Атом құрылысы: +12; қабаттар: 2e–8e–2e; конфигурация: 1s² 2s² 2p⁶ 3s².
• Жану реакциясы: ауада магний ұнтағы немесе жұқа лента өте жарық ұшқынмен жанады.

  2Mg + O₂ → 2MgO

• Бұл қасиет бұрын фотографияда қолданылған, қазір жарық беретін зымырандарда және әскери техникада пайдаланылады (бейнефрагмент көрсетуге болады).

Географ–биолог

• Магний ағзадағы ең кең таралған элементтердің алғашқы төртеуінің қатарында; 300+ биохимиялық үдерістерге қатысады.
• Хлорофилл құрамының негізгі бөлігі; магнийсіз фотосинтез жүрмейді.
• Жетіспеушілігі жүрек бұлшықетінің жұмысына әсер етуі мүмкін.
• Жер қыртысындағы массалық үлесі шамамен 1,9%; 200-ге жуық минерал құрамында кездеседі.
• Ақ мәрмәр Алматы облысындағы Екпінді кен орнында өндіріледі.
• Магний теңіз, мұхит және тұзды көл суларында көп; кей елдер теңіз суынан магний өндіреді.

Топ жетекшісі

Магний атауы Грекиядағы Магнезия өңірімен байланысты. Қазақстанда магний зауыты 1965 жылы Шығыс Қазақстан облысында, Согра аумағында (Үлбі өзенінің жоғарғы жағында) ашылған. Жеңіл әрі төзімді металл ретінде магний жоғары технологиялы өндірістерде және әртүрлі бұйымдарды қаптау саласында қолданылады.

Химик

• Орны: IV период, VIII топтың қосымша топшасы.
• Атом құрылысы: +26; қабаттар: 2e–8e–14e–2e; конфигурация: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁶ 4s².
• Валенттілігі: ауыспалы, көбіне 2 және 3.
• FeO: қара түсті ұнтақ, суда ерімейді, негіздік қасиет көрсетеді.
• Fe₂O₃: күрең-қоңыр ұнтақ, суда ерімейді; екідайлы қасиет байқатады.
• Гидроксидтері: Fe(OH)₂ және Fe(OH)₃.

Географ–биолог

• Ересек адамның ағзасында 4–5 г темір болады, оның шамамен 65%-ы гемоглобин құрамында.
• Гемоглобин қанға қызыл түс береді; темір атомдары оттекті тасымалдап, көмірқышқыл газын өкпеге қайта жеткізуге қатысады.
• Темір иондары көптеген ферменттердің жұмысына, қан түзілуіне және зат алмасуға қажет.
• Жетіспеушілігі қаназдыққа (анемияға) әкелуі мүмкін.
• Темір — табиғатта таралуы бойынша екінші металл; жер қыртысындағы үлесі шамамен 5,1%.
• Қазақстанда ірі қорлар Торғай темір кені бассейнінде және Орталық Қазақстанда шоғырланған.
• Минералды суларда темір сульфат және гидрокарбонат түрінде кездеседі; теңіз суларында да темір тұздары бар.

Топ жетекшісі

Темір — қазіргі техниканың негізгі металдарының бірі. Таза темір шеге жасауға, сондай-ақ тез магниттелу және магнитсізделу қасиетіне байланысты электромагниттік құралдардың бөлшектерін дайындауға қолданылады. Ең кең таралғаны — темір құймалары: шойын және болат — басты конструкциялық материалдар. Дүниежүзінде темір мен оның құймалары барлық басқа металдарға қарағанда әлдеқайда көп өндіріледі. Марс топырағының қызыл түсі де темір қосылыстарымен байланысты; бұл Жердегі тоттану құбылысымен ұқсас.