Жылулық қозғалыс
Сабақ туралы мәлімет
Мектеп
Атырау қаласы, М. Әуезов атындағы №7 орта мектеп
Пән / сынып
Физика, 8-сынып
Мұғалім
Физика–информатика пәні мұғалімі Аманиязова Замзагүл Тоқтабаевна
Сабақтың тақырыбы
Жылулық қозғалыс. Броундық қозғалыс. Диффузия.
Бұл сабақта молекулалардың ретсіз қозғалысы арқылы жылу құбылыстарының табиғаты түсіндіріледі және бақылауға болатын мысалдармен байланысы көрсетіледі.
Сабақтың мақсаты
1) Түсіндіру және ұғындыру
Молекулалық физика сансыз көп бөлшектерден тұратын жүйелерді қарастыратынын түсіндіру, негізгі ұғымдарды нақтылау.
2) Дүниетанымды дамыту
Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми көзқарасын қалыптастыру және дамыту, ойлау қабілетін жетілдіру.
3) Байланыстарды табуға үйрету
Бақыланатын құбылыстардың бөліктері арасындағы байланыстар мен тәуелділіктерді анықтауға дағдыландыру.
Сабақтың форматы
Сабақтың түрі
Жаңа ұғымды игеру сабағы.
Әдіс-тәсілдер
- Әңгімелеу, баяндау
- Ой қозғау, сұрақ-жауап
- Тәжірибе, пікірлесу
Көрнекіліктер мен ресурстар
- Интерактивті тақта
- Марганцовка, су, стакан
- Оқулық
- Суретті иллюстрациялар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Оқушылармен амандасу, түгендеу.
- 2 Сабаққа дайындықты тексеру.
II. Өткенді еске түсіру (ой қозғау)
Негізгі анықтамалар
- Атом
- Химиялық элементтің қасиеттерін сақтайтын ең кіші бөлшек.
- Молекула
- Заттың (химиялық қосылыстың) қасиеттерін сақтайтын ең кіші бөлшек.
Молекулалық-кинетикалық теорияның қағидалары
- Барлық денелер молекулалардан (атомдардан) тұрады.
- Молекулалар үздіксіз, бейберекет қозғалыста болады.
- Молекулалар (атомдар) арасында тартылыс және тебілу күштері әсер етеді.
III. Жаңа сабақ
а) Кіріспе
7-сыныпта «Физика және астрономия» пәнінен қоршаған орта, табиғат құбылыстары және олардың заңдылықтары туралы көптеген жаңа әрі қызықты ұғымдармен таныстыңдар. Енді осы оқу жылында жылу, электр, магнит және жарық құбылыстарын сипаттайтын шамалар мен заңдылықтарды оқып-үйреніп, олардың өзара байланысын талдайсыңдар.
ә) Жылу құбылыстары
Денелер үнемі қозғалыста болатын молекулалардан құралады. Жеке молекуланың қозғалысын механикалық қозғалыс деп атаймыз. Мұндай қозғалыста молекуланың жүрген жолын, орташа жылдамдығын және басқа молекулалармен соқтығысуын елестетуге болады.
Молекулалардың жалпы қозғалысы әлдеқайда күрделі: 1 см³ суда шамамен 3,34 × 10²⁸ молекула бар.
Механикалық құбылыстардан кейін қарастырылатын құбылыстардың маңызды тобы — жылу құбылыстары. Олар денелерді қыздыру немесе суыту, яғни температураның өзгеруімен байланысты. Бұл процестер денелердің кейбір қасиеттерін өзгертуі мүмкін.
Жылулық процестердің жүруі заттың құрылысымен тығыз байланысты. Газ, сұйық және қатты күйдегі кез келген дене температураға тәуелді қарқындылықпен жүретін ретсіз (хаосты) қозғалыстағы сансыз көп молекулалардан тұрады.
Кей жағдайларда дененің молекулалық құрылысы ескерілмей, жылу құбылыстары термодинамикалық әдіспен зерттеледі.
б) Жылулық қозғалыс
Жылу құбылыстарын түсіндіру үшін ғалымдар ұзақ уақыт бойы еңбек етті. Олардың қатарында М. Ломоносов, Р. Джоуль, Дж. Максвелл, Л. Больцман бар.
Жылулық қозғалыс — молекулалардың үздіксіз, ретсіз қозғалысы. Оны желсіз, тынық ауадағы шіркейдің ұйытқыған қозғалысымен салыстыруға болады.
в) Броундық қозғалыс
Молекулалардың ретсіз қозғалысының салдары ретінде броундық қозғалыс байқалады. Ол суда қалқыған өсімдік спорасының қозғалысын зерттеген ағылшын ботанигі Р. Броун құрметіне аталған.
- Бөлшек неғұрлым ұсақ болса, оның қозғалысы соғұрлым жылдамырақ байқалады.
- Бөлшектерді көзге көрінбейтін күштер үнемі итермелеп тұрғандай әсер береді.
- Температура артқан сайын қозғалыс қарқындылығы күшейеді.