Бастауыш сынып - оқушылардың логикалық ойлауын дамытудың негізгі кезеңі
Бастауыш сынып оқушыларының интеллектуалдық және шығармашылық қабілеттерін жетілдіру жолдары
Интеллект (лат. intellectus — таным, ұғыну, таңдау) — тұлғаның ақыл-ой қабілеті. Ақыл-ой сезімі адамның таным әрекетімен тікелей байланысты. Интеллектуалдық қабілет — ақыл-парасат, ойлау, рационалды таным мүмкіндіктерінің тұрақты құрылымы.
Алғашында бұл термин адам психикасының орынды ойлау функцияларын атағанымен, бүгінгі түсінікте оған барлық танымдық үдерістер кіреді. Интеллект — болмысты танудың негізгі құралы; ақпаратты мақсатты түрде өңдеу, реттеу және үйренуге мүмкіндік беретін күрделі танымдық жүйе.
Интеллекттің негізгі функциялары
- Оқуға қабілеттілік — жаңа білімді қабылдау, түсіну, қолдану.
- Заңдылықтарды меңгеру — қоршаған әлемдегі байланыстарды белсенді танып-білу.
Интеллект логика арқылы дамиды. Қазақстан Республикасының білім беру стандарттарында да білім берудің басты міндеттерінің бірі — логикалық ойлауды дамыту екені атап көрсетіледі.
Неге бастауыш кезең шешуші?
Бастауыш сынып — оқушылардың логикалық ойлауын қалыптастырудың негізгі кезеңі. Бұл уақытта балалардың ойлауы нақты-бейнеліден абстрактылы-логикалық ойлауға қарай дамиды. Мектептің алғашқы сатысының міндеті — баланың интеллектісін себеп–салдар байланыстарын түсіну деңгейіне дейін жеткізу.
Ой әрекеті қоршаған дүниені тануға қызмет етеді және келесі операциялар арқылы жүзеге асады: талдау, біріктіру, салыстыру, дерексіздендіру, нақтылау, қорытындылау.
Ойлау операциялары: қысқа әрі нақты
Талдау
Бүтінді жіктеу немесе бүтіннен оның қырларын, әрекет не қатынас бірліктерін бөліп алу. Талдау тәжірибелік және теориялық болады. Егер талдау басқа ой операцияларымен байланыспаса, ол механикалық сипат алып, қателікке әкелуі мүмкін.
Біріктіру
Әртүрлі бөлшектерді, қасиеттер мен әрекеттерді тұтас бірлікке топтастыру. Бұл — талдауға қарама-қарсы операция: жеке элементтер күрделі құбылыстың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.
Салыстыру
Заттар мен құбылыстардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға бағытталған ой әрекеті. Дәл осы операция логикалық тапсырмаларды орындауда ерекше маңызға ие.
Оқу үдерісіндегі байланыс
Бала алдымен әріптерді жекелей талдап таниды, кейін оларды біріктіріп буын құрайды. Буыннан сөз, сөзден сөйлем, ал сөйлемдерден мәтін мазмұнын шығарады. Бұл — талдау мен біріктірудің оқу әрекетіндегі табиғи тізбегі.
Логикалық ойлау неге төмен көрінуі мүмкін?
Кейде бастауыш сынып оқушылары бір логикалық тапсырманың жауабын ұзақ уақыт таба алмайды. Мұның негізгі себебі — олардың интеллектуалдық операциялары (талдау, біріктіру, салыстыру) жеткілікті деңгейде қалыптаспауы.
Егер бастауыш сыныпта интеллектуалдық және шығармашылық қабілеттерді бірлікте дамытсақ, оқушы оқу материалын тек жаттап қана қоймай, оны өмірлік жағдаяттарда қолдануды үйренеді және бағдарламаны да жылдамырақ меңгереді.
Практикалық тәсілдер: ойлау операцияларын күшейту
1) Талдауды дамыту: «Сандар әлемі» ойыны
Мидың талдау операциясын жетілдіру үшін сандардың қасиеттерін жүйелі меңгертеміз: жұп/тақ, бүтін/бөлшек, атаулы/дөңгелек, біртаңбалы/көптаңбалы.
Ойын сюжетін қолдануға болады: «Орманда Сан есімді қоян мекендейді. Ол өте досшыл. Оның Жұп пен Тақ атты қасқыр достары, Бүтін мен Бөлшек атты кірпі достары, Атаулы мен Дөңгелек атты мешін достары, Біртаңбалы мен Көптаңбалы атты зебра достары бар…».
Оқиғаны әрі қарай мұғалім өз шығармашылығына сай жалғастырады. Мұндай тәсіл балаға бүтінді жіктеуді, яғни талдауды, табиғи әрі қызықты түрде үйретеді.
2) Біріктіруді дамыту: ұғымдарды топтастыру
Қарапайым әрі тиімді тәсіл — математикалық амалдарды бір топқа біріктіру. Оқушыдан: «Қосу, азайту, бөлу, көбейту амалдарын бір сөзбен қалай атаймыз?» деп сұраймыз.
Оқушыны «математикалық амалдар» деген ортақ ұғымға келтіреміз. Бұл — біріктіру операциясын мақсатты түрде жаттықтыру.
3) Салыстыруды дамыту: өлшемдерді қатар қою
Заттар мен құбылыстар арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты табуға арналған тапсырмалар ерекше нәтиже береді.
Мысал тапсырма
10 кг балық пен 1000 г балық арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты анықтаңыз.
- Ұқсастығы: екеуі де масса өлшемін білдіреді.
- Айырмашылығы: 1 кг = 1000 г, сондықтан 10 кг = 10 000 г, ал 1000 г = 1 кг.
Сабақ үстінде интеллект пен шығармашылықты арттыруға бола ма?
Өз тәжірибеме сүйенсем, иә, болады. Ол үшін сабақ құрылымына өзгеріс енгізіп, оқушының белсенді танымдық әрекетін тұрақты түрде ұйымдастыру қажет.
Ұсынылатын «шеберлік баспалар»
- 1 Сабақтың түрі мен форматын жүйелі түрде өзгерту.
- 2 Оқушылардың отыру тәртібін және парталардың орналасуын өзгерту.
- 3 Сабаққа жаңа технологиялар мен әдістерді сауатты енгізу.
- 4 Үй тапсырмасын түрлендіру немесе кей жағдайда мүлде бермеу.
Бұл қадамдарды нәтижелі орындау үшін мұғалімде оқушыны өзіне тарта алатын педагогикалық ықпал, кәсіби шеберлік, педагогикалық этика нормаларын сақтау, сондай-ақ толеранттылық болуы қажет.
Сабақ форматын өзгерту
Сабақты тек сыныпта өткізумен шектелмей, мүмкіндігінше ортаны ауыстыруға болады: мектеп ауласында, мұражайда, табиғат аясында. Қабылдау ортасы өзгерген сайын баланың қызығушылығы артып қана қоймай, шығармашылық және интеллектуалдық таным операциялары да белсенді жұмыс істейді.
Мұнда педагогикамен бірге психологиялық тәсілдерді де қолдану маңызды: зерттеу тапсырмалары, сұхбат форматындағы сабақтар, бақылау жүргізу, шағын тәжірибелер.
Парталардың орналасуын өзгерту
Көп жағдайда біз бұрыннан қалыптасқан «қатар-қатар» отыру үлгісіне байланып қаламыз. Ал парталардың орналасуын жаңартсақ, оқушының сабақты қабылдау стратегиясы да өзгереді.
Өз тәжірибемде парталарды П, Г, О, Н, С әріптері формасында орналастырғанда оқушы белсенділігі артқанын байқадым. Белсенділік артқан сайын ойлау жұмысы да қарқындайды.
Қорытынды
Бастауыш сыныпта логикалық ойлаудың өзегі — талдау, біріктіру және салыстыру сияқты ой операцияларын мақсатты түрде дамыту. Интеллект пен шығармашылықты қатар жетілдіретін әдістерді жүйелі қолдану оқушының оқу материалына қызығушылығын арттырып, білімді терең әрі өмірмен байланысты меңгеруіне ықпал етеді.