Оқушылардың қате оқыған сөздеріне түзету жасап, бірнеше рет оқимыз
Сыныптан тыс оқуды ұйымдастыру
Бірінші қыркүйекте алты жасар бүлдіршін алғаш рет мектеп табалдырығын аттайды да, тек жасөспірім шағында ғана мектеппен қоштасады. Алда тұрған ұзақ әрі күрделі оқу жылдарында балаға қуаныш сыйлау — аса маңызды міндет. Сол қуанышты көбіне кітап сыйлай алады. Әр адамның өмірінде де, қоғамда да кітаптың орны ерекше: ол болашақты өткенмен байланыстырады, өмірді танудың, жақсылық пен жамандықты ажыратудың кілті.
Негізгі идея
Сыныптан тыс оқу сауат ашу мен ана тілі сабақтарымен қатар жүріп, оқушыны әдебиет әлеміне жетелейді және бірте-бірте өз еркімен оқу әдетін қалыптастырады.
1-сыныптағы кезеңдер
Бірінші сыныпта сыныптан тыс оқу екі кезеңмен ұйымдастырылады. Бұл кезеңдерде оқушыға білім беру жолдары оқу бағдарламасында нақты көрсетіледі.
Дайындық кезеңі
1 қыркүйек — 10–15 қаңтар аралығы. Бұл уақытта балалар әлі өздігінен оқуға толық кірісе алмайды: көбіне мұғалім оқиды, оқушы тыңдайды.
Негізгі кезең
10–15 қаңтар — 25 мамыр аралығы. Біртіндеп күрделірек кітаптар ұсынылады, түсініп оқу мен оқу шапшаңдығын дамытуға басымдық беріледі.
Дайындық кезеңін ұйымдастыру
Дайындық кезеңінде сыныптан тыс оқу 20–25 минутқа созылуы мүмкін. Оны мұғалім ұйымдастырады. Үйде ата-ана көмегімен дайындық жасалады. Алғашқы жартыжылдықта оқушылар өздігінен оқымай, мұғалім оқыған ертегі, қызық әңгіме, өлең үзінділері мен тақпақтарды тыңдайды.
Әліппе кезеңіндегі жоспарлау үлгісі
- 1 Оқу туралы қысқаша түсінік беріп, әңгіме өткізу.
- 2 Бір мәтінді таңдап, мұғалімнің дауыстап, мәнерлеп оқып беруі.
- 3 Оқылған мәтінге қысқаша түсінік беру.
- 4 Бір аптадан кейін оқушыларға лайық кітаптарды белгілеп, тапсырма беру.
Кітапқа қойылатын талап: көлемі шамамен 8–30 бет, міндетті түрде үлкен форматты болғаны дұрыс.
Авторды таныстыру және сұрақ қою мәдениеті
Бірінші жартыжылдықта оқылған әңгіме, ертегі немесе өлеңнің атауы мен авторын шығарманы аяқтағаннан кейін таныстырған жөн. Оқушылардың автор есімін есте сақтауы үшін нақты сұрақтар қойылады:
- «Балалар, сендер қызығып тыңдаған әңгімені кім жазған?»
- «Ол жазушыны (ақынды) есіңде сақтадың ба?»
- Егер кейін тағы оқығың келсе, автордың аты-жөнін ұмытпай білу керегін ескерту.
Сыныптан тыс оқудың әдіс-тәсілдері
Оқылатын ертегі, әңгіме немесе өлеңді алдымен мұғалім оқиды. Әр сөзге дұрыс екпін түсіріп, тыныс белгілеріне сай кідіріс жасап, дұрыс оқуға бағыт береді. Мәтін аяқталған соң, сөздердің оқушыға түсінікті-түсініксіздігін тексеру маңызды: сөзді, сөз тіркесін дұрыс ұққан оқушы мәтін мазмұнын да тұтас түсінеді.
Түсіндірме жұмысы
Егер мәтінде түсініксіз сөздер кездессе, алдын ала дайындалған көрнекіліктерді, суреттерді пайдаланып мағынасын ашуға көмектесу керек. Сондай-ақ сол сөздерді қатыстырып сөйлем құрату тиімді.
Оқу дағдысын бекіту
Қате оқылған сөздерді түзетіп, мәтінді бірнеше рет қайталап оқыту қажет. Бұл дикцияны, ырғақты және сенімді оқуды қалыптастырады.
Мәтінмен жұмыс үлгісі: «Бәрінен де жақсы»
Бір кішкентай қыз көп адамның ортасында шешесінен адасып қалыпты. Ол шешесін таба алмаған соң, бақырып жылапты. Оны көрген адамдар жұбатып: «Жылама, біз сені қазір шешеңе апарамыз. Шешең қандай адам еді?» — деп сұрапты. Сонда қыз жылап тұрып: «Сіз білмейсіз бе? Менің шешем — ең жақсы адам! Ол бәрінен де жақсы», — деп жауап беріпті.
Жұмыс тәртібі: алдымен мұғалім мәнерлеп оқиды, кейін 2–3 оқушыға оқытады; қате сөздер түзетіледі (мысалы: кішкентай, бақырып, жұбатып).
Сұрақтар мен тапсырмалар
Мәтін мазмұнын меңгертуде сұрақтардың дұрыс қойылуы ерекше маңызды. Оқушыдан толық жауап алуға назар аударылады.
Сұрақтар
- 1.Кішкентай қыз кімнен адасып қалды?
- 2.Қайда адасып қалды?
- 3.Қыз қандай еді?
- 4.Қыз не істеді?
- 5.Қызды кімдер жұбатты?
- 6.Олар қыздан нені сұрады?
- 7.Қыз не деп жауап берді?
Үлгі жауаптар
- Кішкентай қыз шешесінен адасып қалды.
- Қыз көшеде адасып қалды.
- Қыз кішкентай еді.
- Қыз бақырып жылады.
- Қызды көрген адамдар жұбатты.
- Олар: «Анаң қандай адам?» — деп сұрады.
- Қыз: «Менің шешем — ең жақсы адам», — деп жауап берді.
Екінші жартыжылдық: күрделендіру және дербестікке жетелеу
Оқу жылының екінші жартысында оқушылардың алдына бірте-бірте күрделі кітаптар қойылады. 10–15 қаңтардан бастап сабақ кестесіне сыныптан тыс оқу сабағы енгізіледі, оқылатын кітаптар алдын ала іріктеледі. Шығармалардың мазмұнын салыстыру, жақсы-жаман жақтарын байқату да пайдалы. Бұл кезеңде басты мақсат — оқу шапшаңдығын жетілдіру және түсініп оқуға үйрету.
Маңызды қағида
Оқу тек мұғалімнің бақылауымен нәтижелі жүреді. Оқушының үйде өз бетінше міндетті түрде оқуын талап етуге болмайды; керісінше, өз еркімен оқуға қызығушылық ояту қажет. Кітап оқуға мәжбүрлеу баланың кітапқа көзқарасын кері өзгертуі мүмкін.
Сабақтағы жұмыс формалары
Екінші жартыжылдықта әр сабақта жаңа кітаптармен таныстыру ұсынылады. Алдымен оқушы кітаптағы өзіне ұнайтын тақырыптарды тауып, тыңдап, таңдауға мүмкіндік алады. Мұғалім оқу барысында кездесетін қиындықтарды байқап, бағыт береді. Кейде оқушы қиналып, кітапты тастап кетуі мүмкін, сондықтан әр баланың жеке мүмкіндігі ескерілуі тиіс.
Жекелеу
Нашар оқитындарға жеңіл мәтіндер, жақсы оқитындарға қосымша мәтіндер беру тиімді.
Алдын ала бағдарлау
Жаңа үйреніп жүрген оқушыға кітаптың атауын, авторын, суреттерін қарап, мазмұны не туралы екенін айтқызу пайдалы.
Кооперация
Дайындығы жақсы оқушыға 1–2 абзац оқыту, ал қалғанын өте жақсы оқитын оқушыға оқыту арқылы жұмысты жеңілдетуге болады.
Сабақ ішіндегі уақыт үлесі
Әр сабақта 10–12 минут оқушының өздігінен кітап оқып, белгілі бір түсінік алуына жағдай жасау — қызығушылықты арттыратын тиімді тәсіл.
Қорытынды
Мұғалім сыныптан тыс оқуды ұйымдастырушы ғана емес, сонымен бірге балаларды дұрыс оқуға бағыттайтын, қателерін түзететін жетекші тұлға. Дұрыс ұйымдастырылған сыныптан тыс оқу баланың кітапқа жақын болуына, түсініп оқуға дағдылануына және әдебиетке тұрақты қызығушылық қалыптастыруға негіз болады.