Төрт түліктің ішінде жылқыны өсіру жеңіл
М. Әбенова атындағы жалпы орта мектеп
Орындаған: 1-сынып оқушысы Қасымова Несібелі Ануарбекқызы
Ғылыми жетекшісі: Алмурзаева Баян Құралбаевна
Жобаның тақырыбы: Төрт түлік
Мақсаты
Төрт түліктің түрлерімен жан-жақты танысып, олардың адам өміріндегі орнының зор екенін анықтау. Халқымыз малды бағып-қағу арқылы ұрпақты еңбекқорлыққа тәрбиелеген.
Таным
Төрт түліктің ерекшеліктерін түсіну
Құндылық
Тұрмыстағы, мәдениеттегі маңызын бағамдау
Тәрбие
Еңбекке баулу, дәстүрді құрметтеу
Кіріспе
Қазақ халқы ежелден мал шаруашылығымен айналысып келеді. Мал — кезінде алты алаштың жесе асы, кисе киімі, мінсе көлігі, жапанда серігі болған. Біз ежелден малға жақын халықпыз.
Ата-бабаларымыз төрт түлікке жайлы қоныс іздеп, кең даламызда көшіп-қонып жүрген. Қазақ халқы төрт түлікті ерекше құрметтеп, жазда жайлауға, қыста қыстауға көшкен.
Малдың еті мен сүті — азық, ал терісі мен жүні — тұрмысқа қажет бұйымдардың көзі болған. Терісі мен жүнінен арқан-жіп есіп, киіз үй жабдықтарын, киім-кешекті, алаша мен кілемді және басқа да түрлі бұйымдарды жасаған.
Негізгі ұғым
Төрт түлік сүті және одан жасалған айран, қымыз, шұбат сияқты сусындар халқымызда «ағарған» немесе «ақ» деп аталады.
Түйе — малдың қасқасы
Төрт түліктің ішінде түйені қазақ халқы әрі байлық, әрі көлік, әрі азық ретінде аса қастерлеген. Түйенің сақтаушы иесі Ойсылқара деп аталған. Бұл атау ұғымдық тұрғыдан түйе мағынасын береді.
Қазақтар түйенің жүнінен түйе жүнінен тоқылған шекпен киген. Ол — жеңіл әрі жұмсақ сырт киім. Түйе күштілігімен, жүйріктігімен, шыдамдылығымен ерекшеленеді, сондықтан оны түрліше атайды: желмая, нар, аруана, жампоз, үлек, нарқоспақ және т.б.
Тіпті түйенің шудасын да қайнатып, емге пайдаланған. Осындай аса құнды мал болғандықтан, қазақтар перзенттерін де «құлыным, қозым, қошақаным, ботам» деп еркелетіп, айналып-толғанып айтқан.
Түйеге қатысты кілт ойлар
- Құрметтің себебі: байлық, көлік, азық ретіндегі көпқырлы пайдасы.
- Тұрмыстық қолданылуы: жүнінен киім, шудасынан емдік мақсат.
- Танымдық атаулар: қасиетіне қарай әртүрлі атаумен сипатталған.
Ат — ердің қанаты
Төрт түліктің ішіндегі ең таза мал — жылқы. Оның тазалығы соншалық: суды да кешіп барып, таза жерден ішеді. Жылқы — өте сезімтал, қолға тез үйренетін жануар.
Бір ерекшелігі — жылқыда өт болмайды. Төрт түліктің ішінде жылқы өсіру жеңілдеу, себебі оны бағуда артық шығын көп кетпейді.
Жылқы — жеті қазынаның бірі. Ол сезімтал, талғампаз, адаммен етене тіршілік ететін қасиетті түлік.
Тазалығы
Суды да таңдап ішетін талғампаздығымен сипатталады.
Сезімталдығы
Адамға тез бағынады, күтім мен көңілге тез жауап береді.
Құндылығы
Дәстүрде де, тұрмыста да орны биік: «ердің қанаты».
Қорытынды ой
Төрт түлік — қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасқан қазына. Ол — азық, киім, көлік қана емес, ұрпақты еңбекке, төзімге және табиғатты құрметтеуге тәрбиелейтін өмір мектебі.