Қазақша рефераттар

Шығарма кейіпкерлері

Бұл материал Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қалқаман – Мамыр» поэмасындағы кейіпкерлер тағдыры мен поэманың көркемдік ерекшелігін талдауға арналған сабақ үлгісі ретінде құрастырылды. Мақсат — оқушылардың мәтінді терең түсінуін, дәлелмен сөйлеуін, эстетикалық талғамын және адамгершілік құндылықтарын дамыту.

Сабақтың мақсаттары

1) Талдау және жүйелі сөйлеу

Поэманың композициясын, сюжеттік дамуын және көркемдік қырларын сұрақ-тапсырмалар арқылы талдатып, оқушыларды өз бетімен жұмыс істеуге дағдыландыру; ойды жүйелі жеткізуге назар аударту.

2) Эстетикалық тәрбие және тіл мәдениеті

Эстетикалық сезімге баулу, әдеби тілде сауатты сөйлеуге қалыптастыру, белсенділік пен дербестікті арттыру; ұлт тұлғалары еңбегін бағалай білуге тәрбиелеу; ақынның әні мен өлеңі арқылы өнерді түсініп, қадірлеуге жетелеу.

3) Құндылықтар және мінез үлгісі

Кейіпкерлердің жақсы қасиеттерін үлгі ете отырып, адамгершілікке, достыққа, мейірімділікке баулу.

Оқыту нәтижелері

  • Шәкәрімнің озық туындысының идеялық мазмұнын түсінеді, кейіпкерлердің іс-әрекетіне баға береді.
  • Мәтінге сүйеніп, нақты дәлелдер арқылы өз ойын анық әрі дәйекті жеткізеді.

Әдіс-тәсілдер

Топтық жұмыс Сын тұрғысынан ойлау Сұрақ-жауап Пікірталас Мәтіндік талдау

Сабақ барысы (қысқаша құрылым)

  1. I. Ұйымдастыру

    Сыныпта жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру.

  2. II. Үй тапсырмасын тексеру

    Екі топқа бөлініп, мазмұндау және композициялық талдау жұмыстарын орындау.

  3. III. Жаңа сабақ

    Ой қозғау, кейіпкер мен мінездеме ұғымдарын нақтылау, мәтін бойынша талдау.

  4. IV. Бекіту

    Пікірталас, рефлексия, бағалау.

  5. V. Үй тапсырмасы

    Шығарма жазу және поэмадан үзінді жаттау.

Үй тапсырмасы: мазмұндау жоспары (I топ)

  • 1) Қалқаман мен Мамырдың аталары
  • 2) Еркекшора Мамыр
  • 3) Бастаңғы
  • 4) Екі жастың шешімі
  • 5) «Қалқаман мен Мамырдың дауындай» мәтеліне қатысты тұс
  • 6) Төркіндеп келген Мамырдың жайы
  • 7) Қалқаманға шығарылған үкім
  • 8) Елден кеткен Қалқаман

Композициялық құрылым (II топ)

1) Пролог

Тобықты руының таралуы (алғы сөз, тарихи-әлеуметтік алғышарт).

2) Экспозиция

Қалқаман мен Мамырдың алғашқы кездесуі — сюжеттің басталуы.

3) Сюжеттік байланыс

Екі жастың бірін-бірі ұнатуы, бастаңының өтуі.

4) Оқиғаның дамуы

Мамырдың айттырылуы; екі жастың серттесіп қашуы.

5) Кульминация

Мамырдың қаза болуы; Мәмбетейлер мен Тобықты арасындағы жанжал.

6) Шешім

Қалқаманды оққа байлау туралы үкім; Қалқаманның елден кетуі; жоңғар шапқыншылығы.

7) Эпилог

Оқиғадан кейінгі жағдай, түйін.

Бекіту сұрақтары

Тақырыбы

Кіршіксіз, адал махаббатты дәріптеу және қазақ қоғамының әлеуметтік болмысын көркем бейнелеу.

Идеясы

Қоғамдағы әділетсіздікке, ел билеушілердің озбырлығына қарсылық білдіру.

Басты кейіпкерлер

Әнет баба, Көкенай, Қалқаман, Мамыр және басқа тұлғалар.

Жаңа сабақ: негізгі ұғымдар

Кейіпкер

Көркем шығармада жан-жақты, толық суреттелетін негізгі тұлға.

Мінездеме

Кейіпкердің мінез-құлқы мен бойындағы қасиеттерін танытатын сипаттама.

Кейіпкерлер: іс-әрекет және мінездеме

Кейіпкер Іс-әрекеті Мінездеме
Қалқаман
  • Мамырды алып қашады.
  • Елден кетуге мәжбүр болады.
 Батыл, намысқой, сүйгеніне қосылуды армандаған жас.
Мамыр
  • Өзі қаза тапса да, Қалқаманның амандығын тілейді.
 Ақылды, өз теңін іздеген, сабырлы, сезімтал.
Әнет баба
  • Ел бірлігі мен тыныштығын ойлайды.
  • Екі жасқа жаны ашиды.
 Мейірімді, әділдікті жақтайтын, данагөй қария.
Көкенай
  • Мамырды атып өлтіреді.
  • Қалқаманды өлтіруді талап етеді.
 Қатал, намысшыл, өз дәуірінің салт-дәстүрін берік ұстанған.

Топтық жұмыс

I топ: өлең құрылысына талдау

Жырдың алғашқы және соңғы шумақтары негізінде өлшем, буын, бунақ және ұйқас түрін анықтау.

Жырдың алғашқы шумағы

Өткен іс ойға күңгірт, көзге танық, Көрмесе де білгенге бәрі қанық. Мың жеті жүз жиырма екінші жыл, Қазақтың Сыр бойында жүргені анық.

Жырдың соңғы шумағы

Хан Шыңғыс деген тауда тұрмыз біз де, Егер де іздесеңдер, сонан ізде. Тобықтыда Құнанбай қажы десе, Басты кісі біледі Орта жүзде.

Қорытынды: 11 буынды, 2 бунақты, қара өлең ұйқасы.

II топ: поэтикалық тілге талдау

1) Суреттеу

Оқиға өткен орын мен уақытты, орта мен жағдайды танытатын баяндау:

Өткен іс ойға күңгірт, көзге танық, Көрмесе де білгенге бәрі қанық. Мың жеті жүз жиырма екінші жыл, Қазақтың Сыр бойында жүргені анық.

2) Баяндау

Оқиға желісін көркем әңгімелеу: Көкенайдың төркіндеп келген Мамырды атып өлтіруі және өзге де эпизодтар.

3) Диалог

Кейіпкерлердің өзара сөйлесуі: Қалқаман мен Мамыр арасындағы тілдесулер.

4) Портрет және мінездеу

Әнет бабаң – арғынның ел ағасы, Әрі би, әрі молда, ғұламасы. Орта жүзге үлгі айтқан әділ екен, Сол кезде тоқсан беске келген жасы.

5) Теңеу

Құбылысты салыстыра суреттеу:

Бабаңның нұр жүзі болды мұздай, Жылы жүрек өзіне жар тапқандай. Қалқаман мен Мамырдың дауындай.

6) Эпитет

Салқын термен мөлдіреп нұрлы жүзі, Жылы жүрек өзіне жар тапқандай.

Пікірталас: талдауды тереңдету

Сынып екі топқа бөлінеді: жақтаушы және даттаушы. Әр топ өз ұстанымын мәтіннен дәлел келтіре отырып қорғайды.

1) Қосылу мәселесі

Қалқаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс шешім болды ма?

2) Көкенай әрекеті

Көкенайдың әрекетін қалай бағалайсыңдар? Ол әділетті ме, әлде қатігездік пе?

3) Елден кету

Қалқаманның ел ортасынан кетуі дұрыс па, әлде басқа жол бар ма еді?

Ой толғаныс және кері байланыс

Рефлексия: «Менің шығармадан түйгенім…» — бүгінгі өмірмен байланыстыра отырып, әр оқушы өз ой қорытындысын жазады немесе ауызша айтады.

Бағалау

Бағалау парақшалары бойынша жинақталған нәтижемен бағалау жүргізіледі.

Үйге тапсырма

  • «Шынайы махаббаттың қос шынары» тақырыбында шығарма жазу.
  • Поэмадан үзінді жаттау.

Автор туралы мәлімет

БҚО, Ақжайық ауданы, Алғабас орта жалпы білім беретін мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Мусагалиева Райля Қуанышқызы.