Оқушыларды сыни тұрғыдан ойлауға үйретуЭкономиканың қарқынды дамуы үшін қазіргі нарық қатынасы талаптарына жауап бере алатын, сыни ойлана алатын, шығармашыл адамдар қажет
Оқушыларды сыни тұрғыдан ойлауға үйрету
Экономиканың қарқынды дамуы үшін қазіргі нарық қатынастарының талаптарына жауап бере алатын, сыни ойлайтын әрі шығармашыл адамдар қажет.
Н. Ә. Назарбаев
Кембридж бағдарламасының негізгі мақсаттарының бірі — оқушылар мен мұғалімдердің сыни ойлауын қалыптастыру. Қай пән болмасын, оқушыны сыни тұрғыдан ойлауға үйрету — маңызды міндет. Әсіресе қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында менің алдыма қойған мақсатым: ақпараттың өзектісін іріктеп, оны талқылап, өзіндік тұжырым жасай алатын; өз жұмысына да, өзгенің жұмысына да сыни көзбен қарап, әділ баға бере білетін тұлға қалыптастыру.
Сыни тұрғыдан ойлау нені білдіреді?
Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту — кез келген жаңа идеяны сол күйінде қабылдау немесе оған сөзсіз сену емес. Бұл — идеяның себеп-салдарын, іске асыру жолдарын және ықтимал нәтижесін түсіну; оны өз ортаңа, мүмкіндігіңе, қажеттілігіңе және іс-әрекетіңе сай бейімдеп қолдану. Яғни мәселені талдап, ой елегінен өткізіп, саналы шешім шығара білу.
Қабылдау емес
Ақпаратты дайын күйінде «дұрыс» деп қабылдамай, дәлелін тексеру.
Талдау
Себептерін, байланысын, нәтижесін таразылау.
Қолдану
Өз жағдайың мен мақсатыңа сай қорытынды жасап, әрекетке айналдыру.
Сыни ойлау қай кезде айқын көрінеді?
Оқушылардың сыни ойлауы көбіне сұрақ-жауап барысында, топтық әңгімеде және дебат форматында анық байқалады. Мұндай жұмыстарда оқушы өз ойын дәлелдеуге, өзгелердің пікірін тыңдап салыстыруға және ортақ шешімге келуге үйренеді.
-
Сұрақ-жауап: нақтылау, қарсы сұрақ қою, дәлел сұрау арқылы ойды тереңдету.
-
Топтық әңгіме: пікір алмасу, салыстыру, ортақ тұжырымға келу.
-
Дебат: ұстанымды қорғау, дәлел мен дәйекті жүйелеу.
Әдебиет сабағында қолданылған әдістер
ЖИГСО әдісі арқылы мазмұнды меңгерту
Әңгіменің мазмұнын меңгертуде ЖИГСО әдісін қолдандым: мәтінді бөліктерге бөліп, әр топқа үлестірдім. Оқушылар белгіленген уақыт ішінде өздеріне берілген бөлімді оқып, талдап, кейін «жанұя топтарына» ауысып барып түсіндірді. Осылайша келесі бөлімді келесі оқушы таныстырып, сыныпта үздіксіз оқу-талқылау үдерісі жүрді.
Өзара оқыту барысында оқушылар түсінбеген тұстарын қайта сұрап, нақтылап, дәлдеп отырады. Мәтін бөліктерін талқылау арқылы олар сыни ойлауға біртіндеп дағдылана бастайды.
Бірлескен топтарда жұмыс істей отырып, оқушылар бір-бірімен ақпарат алмасады, пікірлерін салыстырады және топ мүшелерінің идеяларын бір арнаға тоғыстырады. Осындай өзара ықпалдастық сыни ойлау дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді.
«Рөлдегі оқушылар» әдісі: «Отырар» поэмасы бойынша жұмыс
5 «А» сыныбында Мұхтар Шахановтың «Отырар» поэмасын өткенде, алдымен Отырар қаласы туралы қысқаша мәлімет бердім: Шыңғысхан шапқыншылығынан кейін қала қирап, бүгінгі күні «Отырар төбе» аталған тарихи үйінді ретінде сақталған.
«Ендеше, Отырар қаласының не себепті осылай аталғанын және поэманы жазған автор туралы білгілеріңіз келе ме? Олай болса, топта бірігіп осы сұрақтарға жауап іздейік».
Осыдан кейін «Рөлдегі оқушылар» әдісін қолданып, сыныпты үш топқа бөліп, нақты міндеттер жүктедім:
I топ — зерттеушілер
Мұхтар Шахановтың өмірі мен шығармашылығын зерттеу.
II топ — баяндаушылар
Поэманың мазмұнын жүйелі түрде баяндау.
III топ — жоба қорғаушылар
«Біздің қиялымыздағы Отырар» тақырыбында жоба қорғау.
Оқушылар алдымен топ ішінде ақылдасып, пікірлерін ортақ шешімге келтірді. Зерттеушілер тобына авторға қатысты қосымша материалдар ұсындым. Берілген 20 минут ішінде топтар белсенді жұмыс жүргізіп, жинақтаған мәліметтерін өңдеп, талқылап, қорытындылады.