Шағын жинақты мектеп проблемалары
Қазақстан Республикасы Парламенті еліміздегі саяси идеялардың іске асырылуына, қарапайым адамдардың сұранысы мен мұң-мұқтажына, мәдени-өркениетті дамуға баса назар аударып келеді. Сонымен бірге заңнаманы жетілдіру, жаңа демократиялық үрдістерді енгізу, мемлекеттік басқару жүйесін жаңарту және сыбайлас жемқорлықты азайтуға бағытталған нақты шаралар қабылдануда.
Еліміздің басты басымдықтарының бірі — экономикалық өсім арқылы білім беру, денсаулық сақтау және өзге де әлеуметтік қамтамасыз ету жүйелерін заманауи деңгейде дамыту. Осыған байланысты білім беру жүйесіндегі жаңарулар қоғамдық-экономикалық қатынастардың ғаламдануына, әлемдік ақпараттандыру кеңістігіне енуге және саланы сапалық тұрғыдан қайта құруға бағытталған.
Ауыл мектебі — елдіктің өзегі
Тарихи, географиялық және өзге де жағдайларға байланысты жалпы білім беретін мектептердің басым бөлігі ауылдық жерлерде орналасқан. Бұл жағдайда ауыл мектебінің мәселесі — қазақ елдігінің мәселесі. Ол ұлттық, халықтық, мемлекеттік деңгейдегі басты құндылықтардың бірі.
Президент Н. Ә. Назарбаев: «Ауыл — бұл халық өмірінің бейнесі, мәдениеті, дәстүрінің, салты мен рухани өмірінің қайнар көзі. Тек осы факторлар жиынтығы бізден ауыл мәселелеріне, соның ішінде оның мектебіне өте сергек қарауымызды талап етеді», — деп атап көрсеткен.
Қазіргі таңда ауыл мектебіне тән негізгі белгі — шағын жинақтылық. Республикадағы жалпы білім беретін орта мектептердің шамамен 52,1%-ы шағын жинақты мектептер санатына жатады.
Шағын жинақты мектептің мәні мен рөлі
Заңнамалық анықтама
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында (1-бап, 58-тармақ) шағын жинақты мектепке: «оқушыларының саны аз, біріктірілген сынып жинақтары және оқу сабақтарын ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері бар жалпы білім беретін мектеп» деген анықтама берілген.
Шағын жинақты негізгі және орта мектеп — ауыл мектебінің ерекше типі. Мұндай мектептер көбіне мәдени орталықтардан алшақ орналасады; ауылда мектептен тыс және мектепке дейінгі ұйымдар жетіспейді; параллель сыныптар болмайды; сыныптағы оқушы саны аз; оқушылар әр жастағы топтардан құралады.
Соған қарамастан шағын жинақты мектептер Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептеріне қатысты құқықтық-нормативтік құжаттарда белгіленген міндеттерді толық орындауға тиіс. Сондықтан білім сапасын арттыру, оқу-тәрбие үдерісін тиімді ұйымдастыру, құрылым мен үлгіні жаңарту, педагогтерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру жүйесін жетілдіру ерекше маңызға ие.
Шағын жинақты мектептер тек білім беру міндетін ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік-экономикалық міндеттерді де атқарады: жастарды ауылда тұрақтандыруға ықпал етеді, халықтың мәдени деңгейін көтеруге, демографиялық мәселелерді жұмсартуға, түптеп келгенде аграрлық сектордың дамуына үлес қосады.
Шағын жинақтылықтың негізгі себептері
- Әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың өзгеруі
- Туу көрсеткішінің төмендеуі
- Көші-қон үдерістерінің күшеюі
- Қала халқының артуы және ауыл тұрғындарының тұрақсыздануы
Қоғам үшін беретін нәтижесі
- Жалпы орта білімге қолжетімділікті қамтамасыз етеді
- Түлектердің кәсіптік білімге өтуіне бастапқы мүмкіндік береді
- Ауылдың әлеуметтік-мәдени өмірін қолдайды
- Жастардың ауылда қалуына ынталандыру жасайды
Негізгі қиындықтар мен артықшылықтар
Өзекті проблемалар
- Оқушы санының аздығы
- Көшбасшылық пен бәсекелестіктің сиректігі
- Сыртқы ортамен байланыс аясының тарлығы
- Біріктірілген сыныптардың қатар оқытылуы
- Әдістемелік қолдаудың жеткіліксіздігі
- Мұғалім жүктемесінің аз болуы
- Көліктің жоқтығы, іс-шараларға көлік жалдауға мәжбүрлік
- Білікті кадрлардың тұрақтамауы
- Материалдық-техникалық базаның толықтырылмауы
Артықшылықтары
- Оқушы саны аз болғандықтан жеке қолдау көрсету жеңілдейді
- Қабілетті оқушымен жүйелі жұмыс жүргізуге мүмкіндік мол
- Ата-анамен байланыс тығыз, өзара сенім жоғары
- Қауымдастық бір-бірін жақсы таниды, әлеуметтік орта жақын
- Кәсіпшілік пен ауыл еңбегін меңгеруге қолайлы
- Табиғатпен етене жақын ортада тәрбиелену мүмкіндігі бар
Ата-аналардың әлеуметтік жағдайы: оқу үдерісіне әсер ететін факторлар
- Тұрақты жұмыс көзінің болмауы, жұмыссыздықтың жоғары болуы
- Жеке мал шаруашылығымен айналысу
- Егін егу және маусымдық еңбек
- Кәсіпшілікке бейімделу
- Баланың отбасылық тірлікке жиі жұмылдырылуы
- Еңбекке баулудың басымдығы
- «Мектеп бітірсе болды» деген көзқарастың кездесуі
- Оқытуға қаржылық мүмкіндік әрдайым жете бермеуі
Педагогикалық ұстаным: тұлға тәрбиелеу
Қай ортада болмасын, өз ойын жеткізе алатын, өмірге өзіндік көзқарасы бар, жан-жақты қалыптасқан білімді оқушы тәрбиелеу — негізгі мақсат. Мұғалім шәкіртті қаталдықпен емес, мейірім шуағымен, терең білімімен және парасат-пайымымен баурай алады. Л. Толстойдың «Шеберліктің белгісі — түрлі әдісті білу» деген сөзі осыны айқындайды.
Мәселелерді шешуге бағытталған ұсыныстар
- Қоғамдық-мәдени орталықтарды қалпына келтіру және жаңаларын ашу
- Шағын жинақты мектептерге арналған кадрларды арнайы даярлау
- Ауылдық жерлерде кадрларды тұрақтандыру (тұрғын үй, тұрмыстық жағдайды жақсарту)
- Оқушылардың тұйықталмауы үшін жорықтар мен іс-шараларға жиі қатыстыру
- Шағын жинақты мектептерге арналған оқулықтармен қамтамасыз ету
- ШЖМ мұғалімдері үшін әдістемелік әдебиеттерді жүйелі түрде шығару
- Мектеп ғимаратының жылу мәселесін шешу
- Ақпараттық құралдармен қамтамасыз ету
- Материалдық-техникалық базаны жаңарту және нығайту
- Штаттық бірліктерді қысқартпау
Тәжірибеден үзінді: Талпын ЖОББ мектебінің ахуалы
Осы мәселе аясында өзім еңбек етіп жүрген мектептің жағдайына тоқталғым келеді. Талпын ЖОББ мектебінде 1998 жылдан бері қызмет атқарамын. Сол жылы мектепте 156 оқушы болды. Уақыт өте оқушы саны жыл сайын азайып келеді, әсіресе 2013–2014, 2014–2015, 2015–2016 оқу жылдарында төмендеу айқын байқалды.
Дегенмен мектеп шағын жинақты болғанымен, кадр тапшылығы орын алған жоқ: мұғалімдер тұрақты еңбек етіп келеді.
Мектеп жетістіктері
- 2006 жылғы түлек Нықмұқанова Маншүк Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің химия факультетін тәмамдап, магистратураға түсіп, кейін Пәкістан Республикасының Карачи қаласында бес айлық іссапармен тәжірибе алмасып қайтты.
- 2012 жылғы түлек Хамзин Еділхан А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің «Ақпараттық жүйелер» мамандығын бітіріп, қазіргі таңда сол университеттің 2-курс магистранты.
Актуалды түйткілдер
- Материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі
- Компьютерлердің ескіруі
- Интерактивті тақтамен толық қамтылмауы
- Спорт залдың жоқтығы
- Ауыл қала маңында орналасса да газбен қамтылмауы
Қорытынды ой: мектептің бағыты — мемлекеттің бағыты
Мектеп — әлеуметтік мәселелердің ішіндегі ең өзектілерінің бірі. Ауыл мектебінің мәселесі — қазақтың елдігінің мәселесі. Бұл ақиқат әлеуметтік даму үдерісінен хабардар, көзі ашық, көкірегі ояу азаматтарға белгілі.
Мұхтар Әуезовтің «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген сөзі жиі еске алынады. Ел бесігі — мектеп. Мектептің беталысы айқындалмай, жұмысы жүйеленбей, мемлекеттің дамуы да толыққанды болмайды. Өйткені ауыл мектебінде қазақ ұлтының болашағы — ата-ана үмітін арқалаған жас ұрпақ оқып, тәрбиеленіп, өсіп келеді.
Болашақта да шағын жинақты мектептердің қабырғасы берік, еңсесі биік болуы — біздің еңбегімізге байланысты. Жұбан ақынның:
Барлық үйдің мектеп неге сұлуы?
Барлығынан неліктен ол жылуы?
Бөбектерді мәпелейді ол неге?
Қадірлейді халық не үшін бұл үйді?
— деген жырына лайық білім ордасын нығайта алсақ, ұрпақ алдындағы және заман талабына сай міндетімізді орындағанымыз.