Сыныптан тыс жұмыстардың негізгі түрлері
Мектептегі тәрбие үдерісін жан-жақты ұйымдастыру
Тәуелсіз мемлекетіміздің бүгіні мен ертеңі — болашақ ұрпақтың қолында. Сондықтан жан-жақты дамыған тұлға тәрбиелеу — кезек күттірмейтін міндет. Жас ұрпақты шыңдап өсіру, олардың білікті азамат болып қалыптасуына жағдай жасау — бүгінгі мектеп алдында тұрған басты жауапкершілік.
«Балалардың болашақ азаматтық бағдары, патриотизмі, туған жерге етенелілігі көп ретте ұстазға байланысты. Оларды зиянды әдеттерден сақтап, бойларында салауатты өмір салтын орнықтыруға сіздердің күш-қуаттарыңыз жетеді».
«Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы».
Бастауыш сыныптағы сыныптан тыс жұмыстардың бағыттары
Бастауыш мектеп жасындағы оқушылармен жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстар баланың қызығуын оятып, әлеуметтік тәжірибесін кеңейтеді, ұжымда әрекет етуге үйретеді. Бұл жұмысты ұйымдастыруда негізгі бағыттарды жүйелі түрде қолдану маңызды.
Танымдық іс-әрекет
Сыныптан тыс танымдық іс-әрекет оқушылардың сабақта алған білімін кеңейтіп, қоршаған ортаға қызығуын дамытады. Мұнда ұжымдық және жеке жұмыс формалары қолданылады: тәжірибе жасау, қарапайым модельдер құрастыру, мамандықтар туралы мағлұмат алу, зерттеушілік тапсырмалар орындау.
Мұғалім балалардың жас ерекшелігін ескеруі тиіс: 6–7 жаста сұрақтар алғашқы танысуға бағытталса, 8–10 жаста деректердің мәнін түсінуге, себеп-салдар байланысын табуға ұмтылыс күшейеді. Бала мәселені өздігінен шеше алмаған кезде үлкеннің қолдауына сүйенеді.
В.А. Сухомлинскийдің пікірі өзекті: әр баланың ойы өзіндік жолмен дамиды, әрқайсысы өзінше ақылды әрі дарынды.
Тиімді формалар
- Байқаулар, викториналар, танымдық ойындар
- Әңгіме, баяндама тыңдау, талқылау
- Кітап пен кинофильм бойынша пікір алмасу
- Қызығу саласына сай клубтық жұмыстар
Еңбектік іс-әрекет
Еңбекке баулу бастауыш сыныптан-ақ басталады: оқушылар түрлі материалдармен жұмыстың қарапайым тәсілдерін меңгереді, оқу-көрнекі құралдарын жөндейді, мектепке, үйге қажет бұйымдар жасайды. Мұғалім еңбек түрін таңдағанда баланың даярлық деңгейін ескеруі керек.
Мысалдар
- Оқу құралдарын, кестелерді ретке келтіру
- Коллекция, гербарий құрастыру
- Табиғи материал жинау, көгалдандыруға қатысу
- Қарттарға, мүмкіндігі шектеулі жандарға көмек көрсету
Тәрбиелік мәні
Еңбектік іс-әрекет нәтижесі балада қанағаттану сезімін қалыптастырып, көңіл күйін көтереді және жаңа істерге ынталандырады. Ересектер еңбегімен таныстыру, еңбек озаттары туралы айту, өндіріс пен ауыл шаруашылығына экскурсиялар ұйымдастыру — еңбекке құрмет пен жауапкершілікті күшейтеді.
Ойын
Ойын — бастауыш сынып оқушысы үшін әрі дербес іс-әрекет, әрі басқа барлық іс-әрекеттердің табиғи элементі. Ян Амос Коменский ойын арқылы балалар өмірдің маңызды қырларын бейнелейтінін атап өткен. Н.К. Крупская да балалар ойынына ерекше мән берген.
Әсіресе ұжымдық ойындар балалардың мақсатқа ұмтылуын, ұйымдастырушылық қабілетін, құрдастарын соңынан ерте алу қасиетін тәрбиелейді. Сыныптан тыс жұмыста жасампаздық және рөлдік ойындарға орын берген жөн.
Мұғалімге арналған бағдар
Балалар ойында өзіне ұнаған өнегеге еліктейді. Сондықтан мұғалім ойын мазмұнын бақылап, дұрыс үлгіге бағыттауы қажет. Жақсы ұйымдастырылған ойын баланың қиындықты жеңуін, өзін-өзі басқаруын, батылдық пен табандылықты дамытады; ұжымдағы еңбек пен қарым-қатынас мектебіне айналады.
Спорттық іс-әрекет
Спорттық іс-әрекет баланың денсаулығын нығайтып, күш-қуатын шынықтырады. Қазіргі мектептің негізгі міндеттерінің бірі — дені сау ұрпақ тәрбиелеу. Бұл бағытта үйірмелер, қимыл-қозғалыс ойындары, көпшілік жарыстар және әскери-спорттық ойындар маңызды орын алады.
Қалыптасатын дағдылар
- Дұрыс дене бітімі, қозғалыс мәдениеті
- Гигиеналық әдеттер
- Ерік-жігер, төзімділік
Ұйымдастыру шарты
Мектепте спорттық шараларды қауіпсіз әрі тиімді өткізу үшін гигиеналық талаптар сақталуы керек. Таза ауадағы ойындар мен жарыстарды жүйелі ұйымдастыру балалардың белсенді қатысуын арттырады, ал оқушылар мұғалімге ұйымдастыруда көмекші бола алады.
Сыныптан тыс тәрбиені ұйымдастыру принциптері
Сыныптан тыс тәрбие жұмысы жалпы педагогикалық принциптерге сүйенеді: мазмұн, ұйымдастыру және әдістер тәрбиелік мақсатқа қызмет етуі тиіс. Сонымен қатар бұл саланың өзіндік қағидалары бар.
Еріктілік принципі
Бастауыш мектепте сыныптан тыс жұмысқа оқушылардың өз еркімен қатысуы — маңызды принцип. Балалар қызығуы мен қабілетіне сай істерді таңдауға мүмкіндік алуы керек. Алайда олар өз мүмкіндігін әрдайым дұрыс бағалай бермейді, сондықтан мұғалім мен ата-ана бағыт-бағдар беріп, таңдауды саналы етуге көмектеседі.
Жас және жеке ерекшелікті ескеру
Сыныптан тыс жұмыстың мазмұны, түрі және әдістері оқушының жасына, қызығуына, жеке қабілетіне қарай өзгеріп отыруы тиіс. Бұл өзгерістер мұғалімнің тәрбие жоспарына жүйелі енгізіледі және оқушы дамуын тұрақты бақылаумен сүйемелденеді.
Сатылап ұйымдастыру үлгісі (I–IV сынып)
I–II сынып
- Кітап оқу, кино және диафильм көру
- Үзінділерді сахналау, шағын көріністер дайындау
III–IV сынып
- Табиғатқа және өндіріске экскурсия
- Модельдеу, құрылыс материалымен және металмен жұмыс
- Викторина, конкурс, жобалық тапсырмалар
Бастама мен өзіндік іс-әрекет
Оқушылардың бастамасын қолдау — сыныптан тыс жұмыстың нәтижелілігін арттырады. Мұғалім, ата-ана және қоғам өкілдері қызықты істерді ұсына отырып, баланың өзі таңдауға және ұйымдастыруға қатысуына мүмкіндік жасауы керек.
Үнемі даму және икемділік
Сыныптан тыс жұмыс тұрақты жаңарып отырады: оқушылар құрамы, қызығуы, қажеттілігі ескеріліп, мазмұны икемделеді. Бұл балалардың әлеуметтік ортадағы қарым-қатынасын реттеуге және тәрбиелік ықпалды дәл бағыттауға көмектеседі.
Сыныптан тыс жұмыстардың негізгі түрлері және үйірме жұмысы
Мектеп тәжірибесінде сыныптан тыс жұмыстардың көпшілік, жалпы және арнайы түрлері кездеседі. Негізгі мақсат — оқушының әлеуметтік белсенділігін қалыптастыру, жасампаздық қабілеттерін дамыту, дарындарын ашу. Бұл бағытта жетекші рөл мұғалімге тиесілі: ол ата-аналардың, жұртшылықтың, еңбек ұжымдарының және қамқоршы оқушылардың күшін біріктіреді.
Үйірме жұмысы
Үйірмелер балаларды пәндік, техникалық және спорттық секцияларға біріктіреді. Бастауыштағы үйірменің мақсаты — оқушыны ғылым мен техника әлеміне енгізу, шығармашылық қабілетін дамыту, тәжірибелік білік-дағдыларын қалыптастыру және алған білімін сабақта қолдануға үйрету.
Бұл жаста қызығу тұрақты бола бермейді, сондықтан үйірме жұмысы әртүрлі әрі кейде кездейсоқ пайда болатын қызығуларға да жауап бере алатындай икемді құрылғаны дұрыс.
Тиімділіктің жалпы педагогикалық шарттары
-
Сыныптан тыс жұмыстардың мазмұны идеялық тұрғыдан бай болып, тәрбиелік мақсатқа қызмет етуі керек.
-
Мақсат, жұмыс барысы және нәтиже оқушыларға түсінікті болуы тиіс.
-
Әр жұмыс түрі оқушыға қуаныш әкеліп, танымдық сезімді оятып, қабілет пен дарынды дамытуы қажет.
-
Мұғалім қандай форма таңдаса да, оның әр оқушыға тигізетін тәрбиелік ықпалын алдын ала жобалауы керек.
-
Жұмыс түрлері нақты, логикалық және педагогикалық тұрғыдан орынды тізбектілікпен қолданылуы тиіс.
Ұлттық құндылық пен тәрбиенің сабақтастығы
Бүгінгі таңда ұлттық мәдениет, әдебиет, тіл, әдет-ғұрып, дәстүр мен салттың тағдыры — мектептегі тәрбиеге тікелей байланысты. Тәрбиедегі жетекші бағдардың бірі: әрбір адам алдымен өз халқының перзенті, өз Отанының азаматы екенін сезінуі және ұлт болашағы үшін жеке жауапкершілік алуы.
Ұлттық әдет-ғұрып пен дәстүр баланың жалпыадамзаттық құндылықтарға жол табуына көмектеседі: өз халқының игілігін өзге жұртқа жақын әрі түсінікті ете алады. Сондықтан әр ұрпақ уақыт талабын ескере отырып, жинақталған тәжірибе арқылы тәрбиеленіп, ата-бабаның рухани мұрасын терең игеруі қажет.
Балаға ықпал етудің адамгершілік тәсілі
Тәртіп бұзған балаға бірден қатаң сөз айту әрдайым нәтиже бермейді. Керісінше, жылы сөзбен өзіне тартып, себебін өзіне айтқызып, әрекетінің дұрыс бағытта еместігін түсіндіру маңызды. Мұғалім баланың деңгейіне дейін түсіп, тыңдай білуі керек — сонда ғана ықпал нәтижелі болады.
Қорытынды
Сыныптан тыс жұмыстардың тәрбиелік мүмкіндігін мақсатты пайдалану арқылы мектеп баланың қоғамдық мәнін жан-жақты әрі үйлесімді дамыта алады. Таным, еңбек, ойын және спорт өзара байланысқанда оқушының қызығуы тереңдеп, жауапкершілігі артып, құндылықтық бағдарлары қалыптасады. Ең маңыздысы — тәрбиені еріктілік, жас ерекшелігі және баланың бастамасын қолдау қағидаларына сүйене отырып, жүйелі ұйымдастыру.