Майлар алынуы
Сабақ туралы
Тақырып
Күрделі эфирлер және майлар
Химия, 11-сынып
Сабақ типі
Біріккен (аралас) сабақ
Теория + талдау + топтық жұмыс
Негізгі басымдық
Түсінік пен қолдану
Құрылым, қасиет, реакциялар және маңызы
Сабақтың мақсаты
Білу керек
- Күрделі эфирлер мен майлардың анықтамасы, құрамы және құрылысы.
- Күрделі эфирлер мен майлардың негізгі қасиеттері.
- Майлардың жіктелуі және өңдеу жолдары.
- Синтетикалық жуғыш заттардың түрлері және олардың маңызы.
Істей алу керек
- Күрделі эфирлер мен майлардың формулаларын құрастыру.
- Гидролиз және этерификация реакцияларының теңдеулерін жазу.
- Реакциялардың жүру шарттарын түсіндіру.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды сабаққа дайындау: өзара сәлемдесу, сабаққа дайындығын тексеру, құрал-жабдықтарды түгендеу, журналға белгі қою.
II. Мақсат қою
Жаңа тақырыпты хабарлау, мақсат-міндеттерді нақтылау, жоспармен таныстыру және қызығушылықты ояту.
III. Мағынаны тану
«Жигсо» стратегиясы арқылы топтық зерттеу: құрылым, номенклатура, физикалық және химиялық қасиеттер, таралуы мен қолданылуы.
Қызығушылықты ояту стратегиялары
1) Көрнекілік стратегиясы
Тақтаға бірнеше формула жазылады. Оқушылар олардың атауын анықтайды. Соңында күрделі эфирдің формуласы талқыланып, бүгінгі сабақтың тақырыбы — күрделі эфирлер және майлар екені қорытындыланады.
2) Топтастыру стратегиясы
«Эфир» сөзін естігенде нені елестетеміз? Оқушылар ойларын дәптерге жазады, жұппен және топпен пікір алмасады. Бір спикер ортақ пікірді қорғайды.
«Жигсо» бойынша рөлдер
Оқушылар топтарға бөлінеді. Әр топ ішінде рөлдер бөлінеді: технолог, физик, химик, дәрігер.
Технолог
Күрделі эфирлер мен майлардың құрылысы және алынуы.
Физик
Номенклатурасы және физикалық қасиеттері.
Химик
Химиялық қасиеттері және негізгі реакциялар.
Дәрігер
Табиғатта таралуы және қолданылуы.
Мазмұн: негізгі түсініктер
Технологтар: құрылымы және алынуы
Күрделі эфирлердің анықтамасы
Қышқылдар мен спирттердің арасында су бөліну арқылы жүретін реакция нәтижесінде түзілетін заттар күрделі эфирлер деп аталады.
Ескерту: «эфир» атауы латын тіліндегі мағынамен байланыстырылады.
Күрделі эфирлердің алынуы (зертханада)
Күрделі эфирлерді карбон қышқылы мен спиртті әрекеттестіру арқылы алады. Катализатор ретінде әдетте концентрлі күкірт қышқылы қолданылады: ол суды байланыстырып, реакцияның соңына дейін жүруіне ықпал етеді.
Реакция тиімді жүруі үшін түзілген суды бөліп алу маңызды.
Майлардың алынуы
Майларды негізінен өсімдіктер мен жануарлардан алады. Экономикалық тұрғыдан тиімсіз болғандықтан, майлар әдетте синтездік жолмен өндірілмейді.
Дәрігерлер: табиғатта таралуы және қолданылуы
Таралуы
- Күрделі эфирлер көбіне гүлдер мен жемістерде кездеседі.
- Оларды өзіне тән иісі арқылы ажыратуға болады.
- Майлар барлық өсімдіктер мен жануарлар ағзасында болады.
- Адам организміндегі майдың үлесі шамамен 10–20%.
- Құрамының шамамен 70% — олеин, 30% — пальмитин глицеридтері.
Қолданылуы
- Эфирлер хош иісті болғандықтан, жеміс эссенциялары ретінде тағам өндірісінде қолданылады (жеміс сулары, кәмпиттер).
- Парфюмерияда: әтір, иіссу өндірісінде.
- Дәрі-дәрмек, қопарғыш заттар және синтетикалық талшықтар өндірісінде.
- Метилакрилат пластмасса өндіруде қолданылады.
- Майлар техникалық мақсатта да пайдаланылады, соның ішінде сабын өндіруде.
Дүние жүзінде жылына ондаған миллион тонна май өндіріледі: шамамен 2/3 бөлігі азық ретінде, қалғаны техникалық мақсатқа жұмсалады.
Қазақстанда май өндіру және өңдеу кәсіпорындары Алматы, Өскемен, Шымкент қалаларында бар.
Физиктер: номенклатурасы
Күрделі эфирлердің атаулары сәйкес қышқылдар мен спирттердің атауларынан құралады. Бұл ереже атауды жүйелеуге және құрылымын түсіндіруге мүмкіндік береді.
Автор туралы мәлімет
Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Затобол кенті, Н. Наушабаев атындағы Затобол мектеп-гимназиясының химия пәнінің мұғалімі — Муталипова Сымбат Борашовна.