Баланың еркін сөйлеуі
Мектеп жасына дейінгі балалармен психодиагностикалық жұмыстың мәні
Белгілі педагог Г.Д. Ушинскийдің «Баланы жан-жақты тәрбиелеу үшін, оны жан-жақты білу қажет» деген ойы мектепке дейінгі білім беру тәжірибесінде өзекті. Осы ұстанымды басшылыққа ала отырып, педагогикалық үдерісті психологиялық қызметпен ұштастыру арқылы баланың дамуын нақты деректерге сүйеніп бағалауға мүмкіндік туады.
Нақты мысал
Мектеп жасына дейінгі балалардың психикалық үдерістерінің даму деңгейін анықтау мақсатында отандық психолог Р.С. Немов ұсынған психикалық үдерістердің дамуын бағалау әдістемелері қолданылып, психодиагностикалық зерттеулер жүргізілді.
Психодиагностикалық зерттеудің өзектілігі — баланың қабылдау, ойлау, сөйлеу, есте сақтау, қиял, зейін сияқты негізгі әрекеттерінің қай деңгейде дамығанын көрсететін қажетті деректерді беруінде. Мұндай мәліметтер оқу-тәрбие жұмысын дәл жоспарлауға және жеке қолдауды уақтылы ұйымдастыруға көмектеседі.
Диагностикалық тексеруге дейінгі алғашқы байланыс: сұхбаттың құрылымы
Баланы диагностикалық тексеру алдында сенімді байланыс орнату үшін кез келген тақырыпта қысқа диагностикалық сұхбат жүргізіледі. Бұл баланың мазасыздануын төмендетіп, еркін жауап беруіне жағдай жасайды. Әдетте сұхбат мына құрылыммен ұйымдастырылады:
- 1 Кіріспе: баланы ынтымақтастыққа тарту, көңіл-күйін орнықтыру.
- 2 Еркін сөйлеу: балаға өз ойын өз қалауы бойынша айтуға мүмкіндік беру.
- 3 Жалпы сұрақтар: «Өзің туралы маған бірдеңе айта аласың ба?» «Сен басқа балалармен қалай ойнайсың?»
- 4 Негізгі зерттеу: таңдалған әдістемелер бойынша толық тексеру.
- 5 Қорытынды: баланың өзін еркін сезінуін сақтап, құрметпен кері байланыс беру.
Сұрақ қоюдың үш түрі
Сұрақтардың формасы баланың эмоционалдық жай-күйіне тікелей әсер етеді. Сондықтан сұрақтарды мақсатқа сай іріктеу маңызды:
1) Тікелей сұрақтар
Зерттелетін әрекетке тікелей қатысты.
2) Жанама сұрақтар
Мазасыздану мен үрей қаупін төмендетеді, ойындық сипат береді.
3) Топқа теңестірілген сұрақтар
Баланың өзін «жалпы жағдаймен» салыстыра жауап беруіне мүмкіндік береді.
Психодиагностиканы қолданудағы негізгі принциптер
Психологиялық зерттеу әдістерін практикада қолданғанда бірқатар негізгі идеялар мен принциптерді басшылыққа алу қажет. Олар нәтижені дәл түсіндіруге және баланың дамуын дұрыс қолдауға бағыт береді.
Генетикалық (даму) тұрғыдан қарастыру принципі
Бала психикасының құбылыстарын зерттегенде оның үлкендермен өзара қарым-қатынасы барысында қалай қалыптасатынын, өзгеретінін анықтауға ұмтыламыз.
Детерминизм принципі және факторларды ескеру
Бала дамуын диалектикалық тұрғыдан қарастыру — кез келген өзгерістің ішкі және сыртқы факторлармен байланысын талдау. Бұл принцип «нәтиже неге бұлай шықты?» деген сұраққа жауап табуға көмектеседі.
Тұлға мен қарым-қатынасты бірлікте зерттеу принципі
Баланың тұлғасын және мінез-құлқын оның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасын талдамай түсіну мүмкін емес. Сондықтан диагностика барысында әлеуметтік орта, байланыс стилі, ересекпен және құрдастарымен өзара әрекет ерекшеліктері ескеріледі.
Қолданылатын әдістемелер және дамытушы тапсырмалар
Диагностика тек «өлшеу» емес: нәтижеге сүйене отырып, баланың дамуына көмектесетін тәсілдерді де қатар қарастыру қажет. Төменде тәжірибеде жиі қолданылатын бағыттар берілген:
Қабылдауды анықтау
- «Суретке не жетпейді?»
- «Қандай сурет орналасқан?»
Қиялды дамыту
Топ балаларының қиялын дамыту үшін өз бетінше әңгіме немесе ертегі құрастыру сияқты тапсырмаларды жүйелі түрде беріп отырған жөн.
Есте сақтауды анықтау
- «Пішінді есте сақта»
- «Сөзді есте сақта» және т.б.
Зейінді бағалау
- «Тап және сыз»
- «Белгіні қой»
Ойлау мен сөйлеуді анықтау
Топтағы балалардың ойлау және сөйлеу қабілетінің даму деңгейін бағалау үшін бірнеше бөлімнен (субтесттен) тұратын әдістемелер кешенін қолдануға болады.
Қорытынды: психодиагностиканың тәрбиелік мүмкіндігі
Бүгінгі таңда баланы тәрбиелеп, дүниетанымын қалыптастыру және оның табиғи даму деңгейінен жүйелі түрде оздырып отыру — маңызды талап. Осы тұрғыдан алғанда психодиагностикалық әдістер:
- баланың психикасы мен жан-дүниесінің даму ерекшеліктерін тереңірек түсінуге;
- ақыл-ой деңгейін өрістету мен жетілдіруге;
- баланы өздігінен ойлануға, толғануға, заттар мен құбылыстардың мәнін пайымдауға жетелеуге
мүмкіндік береді. Ең бастысы — диагностика нәтижесі баланың әлеуетін ашуға қызмет етіп, қолдаудың нақты бағытын айқындауы тиіс.