Ішкі алаптың өзендері
8-сынып география: күнделікті сабақ жоспары (26–30-сабақ)
Бұл бөлім Қазақстанның ішкі сулары тақырыбын жүйелі түрде меңгертуге арналған. Оқушылар өзен алаптары, көлдер мен бөгендер, жер асты сулары және мұздықтар туралы білімін кеңейтеді, сондай-ақ практикалық жұмыс орындайды және қорытынды қайталау сабағын өткізеді.
26-сабақ
Қазақстанның ішкі сулары. Қазақстанның өзендері
Алаптар бойынша ірі өзендерге сипаттама.
27-сабақ
Көлдер және бөгендер
Каспий теңізі, Арал теңізі, Балқаш көлі.
28-сабақ
Жер асты сулары. Қазақстан мұздықтары
Көпжылдық тоң.
29-сабақ
№5 сарамандық жұмыс
Картамен және деректермен жұмыс.
30-сабақ
Қайталау сабағы
Бөлім бойынша қорытындылау және бекіту.
Сабақ тақырыбы
Қазақстанның ішкі сулары. Қазақстанның өзендері. Алаптар бойынша ірі өзендерге сипаттама.
Білімдік мақсат
- Қазақстанның ішкі суларын таныстыру, таралуының климат пен жер бедеріне тәуелді екенін түсіндіру.
- Өзен жүйесі, өзен алабы, суайрық ұғымдарын нақтылау және өзен жүйесінің ерекшеліктерін сипаттау.
- Өзен су шығыны мен жылдық ағынды түсіндіру, қоректенуі мен режимін талдау.
- Солтүстік Мұзды мұхит алабы және ішкі алап өзендерінің ерекшеліктерін салыстыру.
Тәрбиелік мақсат
- Өзендердің экологиялық жағдайына назар аударту және жауапкершілікке тәрбиелеу.
- Өз елінің табиғатына қызығушылықты арттыру арқылы отансүйгіштік қасиетті дамыту.
Сабақ түрі
Аралас сабақ.
Ұйымдастыру формасы
Фронтальді.
Әдіс-тәсілдер
Репродуктивті, проблемалық.
Құрал-жабдықтар
Сабақ кезеңдері
-
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
-
2) Жаңа тақырыпқа көшу
Кіріспе әңгімелесу және бағыттаушы сұрақтар.
-
3) Тақырыпты меңгеру
Картамен жұмыс, өзендердің алаптары мен ерекшеліктерін талдау.
-
4) Тақырыпты бекіту
Тапсырмалар, есептеу, кескін картамен жұмыс.
-
5) Қорытындылау
Негізгі ұғымдарды жинақтау, сұрақтарға қысқаша шолу.
-
6) Бағалау
Белсенділік пен тапсырма орындауына қарай бағалау.
-
7) Үй тапсырмасы
Тақырыпты қайталау, сұрақтарға жауап беру, толық нұсқамен танысу.
Сабақ барысы
Кіріспе сұрақтар
Жаңа тақырыпты меңгеруге кіріспес бұрын мұғалім оқушылардың бастапқы түсінігін анықтау үшін сұрақтар қояды:
- Өзеннің бастауы деген не?
- Өзен жүйесі деген не?
- Өзен алабы деген не?
- Суайрық деген не?
- Қазақстан аумағында қандай ірі өзендер бар?
Негізгі түсіндіру: өзендер және жер бедері
Оқушылардың жауаптарын тыңдағаннан кейін мұғалім карта арқылы Қазақстан өзендерінің орналасуын көрсетеді және ұзындығы 1000 км-ден асатын 7 өзен бар екенін атап өтеді.
Өзеннің бағыты мен ағыс жылдамдығы көбіне оның ағып өтетін жер бедеріне байланысты: тау өзендері әдетте тік беткейлі, тар әрі жартасты аңғармен ағады, ал жазық өзендерінің ағыны баяу болады.
Қазақстан өзендерінің басты ерекшеліктері: жасының әр түрлі болуы және аумақта әркелкі таралуы.
Қоректенуі мен режимі
Қазақстан өзендері негізінен қар-жаңбыр, мұздық және жер асты сулары есебінен қоректенеді. Осыған сәйкес олардың су режимі маусым бойынша өзгеріп отырады.
Су шығыны және жылдық ағыс
Өзеннің су шығыны — өзен арнасының қимасынан 1 секундта ағып өтетін су мөлшері. Өлшем бірлігі: м³/с.
Формула
Q = F × V
Мұнда F — қима ауданы (м²), V — ағыс жылдамдығы (м/с).
Өзен алаптары бойынша жіктеу
Мұғалім өзендерді ірі алаптар бойынша түсіндіріп, картадан көрсетеді. Негізгі екі бағыт айқындалады: Солтүстік Мұзды мұхит алабы және ішкі алаптар (Каспий, Арал, Балқаш–Алакөл және тұйық ойыстар).
Солтүстік Мұзды мұхит алабының өзендері
- Ертіс және салалары: Бұқтырма, Үлбі, Оба
- Есіл
- Тобыл
- Шар
Ішкі алаптардың өзендері
Бұл өзендер Каспий, Арал, Балқаш–Алакөл жүйесіне құяды немесе кей жағдайда құмға сіңіп, теңіз-көлдерге жетпей қалады.
- Жайық, Ембі
- Сырдария, Шу
- Сарысу, Нұра
- Қаратал, Аягөз, Тентек
Каспий теңізі алабы
Қазақстанның шөл және шөлейт зоналарын, ішінара орманды даланы қамтиды. Шөлейтте өзен торы нашар дамыған.
Негізгі өзені
Жайық
Салалары
Самара, Шаған, Елек, Ор
Арал теңізі алабы
Сырдария өзені бастауын республикадан тыс, Орталық Тянь-Шань тауларынан алады. Ол — Қазақстандағы лайлығы жоғары өзендердің бірі.
Су ресурстарын пайдалану
Егістік пен шабындықтарды суаруға тиімді пайдалану үшін өзен бойында суару жүйелері дамыған және Шардара бөгені салынған.
Мысалдар
Қызылорда, Қызылқұм, Қазалы суару жүйелері
Балқаш–Алакөл алабы
Алаптың ең ірі өзені — Іле. Ол Шығыс Тянь-Шаньнан бастау алатын Текес пен Күнгес өзендерінің қосылуынан қалыптасады.
Талқылау бағыты
Іле бойындағы СЭС-тер, өзен суын пайдалану және өзеннің қазіргі жағдайы бойынша сұрақ-жауап ұйымдастыру.
Алаптар бойынша қорытынды сәйкестендіру
Тақырыпты жүйелеу үшін мұғалім әр алапқа тән өзендерді бөлек көрсетіп, олардың ерекшеліктеріне жеке-жеке тоқталады:
Каспий алабы
Жайық, Жем (Ембі)
Арал алабы
Сырдария, Шу, Сарысу, Торғай, Ырғыз
Балқаш–Алакөл алабы
Іле, Қаратал, Аягөз, Тентек
Солтүстік және Орталық Қазақстан көлдерінің алабы
Нұра
Бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар
Есептеу және талдау
- Оқулықтағы ірі өзендердің су шығынын анықтаңдар.
- Қазақстан өзендерін қоректену көздері мен су режиміне қарай типтерге бөліңдер.
- Бір өзенге жоспар бойынша толық сипаттама беріңдер.
Картамен жұмыс
- Өзендерді кескін картаға түсіріңдер.
- Солтүстік Мұзды мұхит алабының өзендерін атап, картадан көрсетіңдер.
- Әр алаптың ірі өзендерін физикалық картадан тауып, кескін картаға белгілеңдер.
Түсіндірмелі сұрақтар
- Бұл алаптағы өзен ағыны тұрақты ма, әлде тұрақсыз ба? Себебін түсіндіріңдер.
- Ішкі алап дегеніміз не? Оған қандай теңіздер мен көлдер жатады?
- Өзендердің шаруашылықтағы маңызы қандай? Қай өзендерде кеме жүреді, қайсысынан электр энергиясы алынады?
- Өзендердің қазіргі экологиялық жағдайын сипаттаңдар.
Қорытындылау, бағалау, үй тапсырмасы
- Сабақ соңында негізгі ұғымдар мен өзен алаптары бойынша жіктеу оқушылармен бірге қорытындыланады.
- Оқушылар сабақ барысындағы белсенділігі мен тапсырмаларды орындауына қарай бағаланады.
- Үйге: тақырыпты қайталау, сұрақтарға жауап беру, толық нұсқамен танысу.