Күйдің шығу тарихын білу
Сабақтың мақсаты
- Т. Ахтановтың өмір жолы мен шығармашылығын танып-білуге жетелеу.
- Күйдің шығу тарихын меңгеру.
- Кейіпкерлер әлеміне сипаттама беріп, дәлелді пікір айтуға дағдылану.
Сабақтың түрі
Іздену-шығармашылық сабақ
Сабақтың әдісі
Мәтінмен жұмыс, пікір, ой, көзқарас білдіру
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, портрет, зымыран сұрақтар, презентациялар
Сабақтың барысы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі.
- 2 Үй тапсырмасын сұрау.
I. «Зымыран сұрақтар»
Оқушылардың бұрынғы білімін нақтылауға арналған қысқа сұрақ-жауап бөлімі.
1. Ахтанов туған өңір қалай аталады?
Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы.
2. Ұстаз болуды армандаған жас жігіт Алматыға келді. Қай жоғары оқу орнына түсті?
ҚазПИ-ге.
3. Оқуды неге аяқтай алмады?
Соғыс басталып, Ахтанов майданға аттанды.
4. Ұлы Отан соғысы суреттерін қай романында берді?
«Қаһарлы күндер».
5. Көркем аудармамен де айналысты. Қай авторларды аударды?
Пушкин, Толстой, Горький және т.б.
6. Драмалық шығарманың өзге жанрлардан айырмашылығы неде?
Драма — қимыл-әрекетке құрылған, кейіпкерлердің кезектесіп сөйлесуі арқылы берілетін және сахнаға арналып жазылатын шығарма.
7. Жазушының драмалық шығармаларын атаңдар.
«Сәуле», «Боран», «Ант», «Әке мен бала», «Махамбет мұңы», «Арыстанның сыбағасы», «Күшік күйеу».
8. Жазушының алғашқы әңгімесі қалай аталады?
«Күй аңызы».
9. Әңгіме жанры дегеніміз не?
Эпостық шығарманың шағын түрі: көлемі шағын, кейіпкерлері аз, адам өмірінің бір көрінісін суреттейді.
10. Жазушының туған және дүниеден өткен жылдары.
1923–1994.
II. Алдыңғы білімді еске түсіру
7–8-сыныпта өткен жазушының өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтерді қайталадық. Бұған дейін «Күй аңызы» әңгімесінің мазмұнымен танысқан едік. Сондықтан бүгінгі сабақ — іздену сабағы: оқушыларға алдын ала тапсырмалар беріліп, олардың тапқан деректерін ортаға салу көзделді.
Күй ұғымы: сөз төркіні, мағынасы, мәдени кеңістік
III. «Күй» сөзінің өрісі
«Күй» сөзінің шығу тарихы мен мағынасы әр алуан. Түбірлес сөздер арқылы ұғымның тілдік және мәдени кеңдігі айқындалады.
- Күйік — отқа, суға күйген жердің орны.
- Күйіну — қайғыру, уайым шегу.
- Күй — адамның белгілі бір сезім сәті, көңіл қалпы.
- Күй — қазақтың аспаптық музыкасы.
- Күйші — аспаптық музыканы орындайтын адам.
- Күйлеу — домбыраның құлақ күйін келтіру.
- Күйлі — тұрмыс жағдайы жақсы, әл-ауқаты түзу.
Абайдың күй туралы ойы
Дәйексөз
«Ақылдының сөзіндей ойлы күйді
Тыңдағанда көңілдің әсері бар...»
Қазақ күйлері тыңдаушыны алдымен әуендік әрі дыбыстық тілімен баурайды. Адам өз сезімін, ішкі психологиялық күйін түрлі аспаптар арқылы сыртқа шығарады.
Күй қандай аспаптарда орындалады?
Домбырадан бөлек: шертер, сыбызғы, жетіген, дауылпаз, үскірік, қобыз және т.б.
Күйге анықтама
А. Жұбанов анықтамасы бойынша: күй — пішіні жағынан әр түрлі болғанымен, мазмұны жағынан біртұтас көшпелілер өркениетінің ішкі сұранысы тудырған заңды тарихи-мәдени мұра.
Күйдің шығу тарихы және «Нар идірген»
Әр күйдің өз тарихы бар. Т. Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімесінде біз «Нар идірген» күйінің шығу тарихымен танысамыз.
Сабаққа дайындық барысында оқушылар белгілі күйлердің тарихына қатысты дерек жинап, мысалы, Құрманғазының «Назым» күйі мен Қорқыттың «Әуппай» күйі туралы мәліметтерін ортаға салды.
Мәтін бойынша талдау және ойталқы
Келесі бөлімде әңгіме мәтіні негізінде сұрақтарға жауап беріліп, пікір дәлелдеуге басымдық беріледі.
IV. Талқылау сұрақтары
- Шығармадағы қазақы болмыс пен қарапайым отбасы тірлігінен заман шындығы қалай көрінеді? Осы тұстан жазушы шеберлігін байқадың ба?
- Ұстаз күйші сезімі мен боз інгеннің ішкі жан дүниесінде ұқсастық бар ма? Мәтіннен үзіндімен дәлелде.
- Ұлттық киімдер мен қазаққа тән тұрмыс-тіршілік белгілері шығармада қалай көрініс тапқан?
- Өнер өміршең бе? Өнердің өміршеңдігі мен ұрпақ сабақтастығы шығармада қалай беріледі?
- Естемес, Оразымбет, Жаңыл бейнелерінің портреттерін мәтіннен тауып, дауыстап оқы.
- Интерактивті тақтада Жаңыл мен қарияның қарым-қатынасы моделін құрастырайық.
- Әдебиет теориясы: портрет дегеніміз не?
- Қазақ халқының күнкөрісі — төрт түлік. Төрт түлікті атасымен бірге еске түсір.
- «Жүк ауырын нар көтереді» дегенге сүйеніп, Ойсылқараға қатысты үйден жинаған мақал-мәтелдерді ортаға сал.
V. Қорытынды ой
«Күй аңызы» тақырыбын «Өнерлінің өрісі кең», «Ұстазы жақсының — ұстамы жақсы» деген түйіндермен жинақтаймыз. Оқушылар сабақ нәтижесін ой қорытынды арқылы бағамдайды.
Бүгінде ата-бабамыз аңсаған қазақ күйі үлкен оркестрлік дәстүрге ұласты. Солардың бірі — Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі. Сабақты Құрманғазының «Адай» күйімен аяқтау ұсынылады.
VI. Үй тапсырмасы
Тақырып бойынша тест әзірлеу.