Балалар мен мұғалім әңгімесі
Кіріспе: сыныптан тыс жұмыс түрлері
Жалпы білім беретін мектептердегі оқу-тәрбие процесінің маңызды құрамдас бөлігінің бірі — сыныптан тыс жұмыстар. Оның мақсаты — оқушылардың шығармашылық қабілеті мен дербестігін жан-жақты дамыту, бос уақытын ұтымды ұйымдастыру және мұғалімнің шығармашылық қызметін шыңдауға мүмкіндік беру.
Оқушы үшін
- Қызығушылықты оятады және тұрақтандырады
- Өзіндік әрекет пен жауапкершілікті арттырады
- Қабілетті байқап, дамытуға жағдай жасайды
Мұғалім үшін
- Шығармашылық дербестікті айқындайды
- Оқушымен байланыс мәдениетін тереңдетеді
- Оқыту әдістерін түрлендіруге жол ашады
Мектептегі оқу үлгерімінің сапасы көп жағдайда оқушының пәнге қызығушылығына тікелей байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, сыныптан тыс жұмыс — қызығушылықты әрекетке айналдыратын тиімді алаң.
Негізгі бөлім: үйірме жұмысының тұлға қалыптастырудағы рөлі
Үйірме — ең кең тараған сыныптан тыс жұмыс түрі
Сыныптан тыс жұмыстардың кең тараған түрі — үйірме. Оны ұйымдастыру мен жүргізу барысында мұғалімнің шығармашылық дербестігі айқын көрінеді. Үйірме алдымен кең тынысты, мазмұны бай шараларды жүзеге асыруға бағытталса, оқушының ынта-ықыласын терең қанағаттандырады.
Жұмыс бағыты
Үйірме жұмысын негізінен теориялық және практикалық бағытта жүргізуге болады.
Оқушы сұранысы
Қамтуда оқушының ынта-ықыласын ескеру — негізгі мәселе. Мұғалім талап пен сұранысты қанағаттандыра отырып, үйірме мүшелерін ортақ іске жұмылдыруы тиіс.
Әдістер: проблемалық және эвристикалық тәсілдердің тиімділігі
Үйірме жетекшісі таңдалған тақырыптың үйретушілік және тәрбиелік маңызына ерекше мән бергені жөн. Жұмысты жүргізу әдістері әртүрлі болуы мүмкін, алайда үйірме сабақтарында проблемалық және эвристикалық әдістерді жиі қолдану пайдалы. Бұл оқушылардың ойлау қабілетін арттырып, ізденгіштік дағдыларын тәрбиелейді.
Ойлау туралы
Ойлау — баланың таным әрекеттерінің ең жоғары түрі. Ол арқылы оқушы көзге көрінбейтін құбылыстар арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды және заңдылықтарды ұғынады. Ойлау сөйлеу әрекеті арқылы жүзеге асады және белгілі міндетті — теориялық не практикалық мәселені — шешуге бағытталады.
Баланың ойлау әрекеті өздігінен қалыптаспайды. Оны нәтижелі дамыту үшін тиімді тәсілдер қолданып, мақсатты түрде арнайы жұмыстар жүргізу қажет.
«Ойлау — жанның өте бір қиын, терең ісі. Жас балаға ойлау тым ауыр. Сондықтан тәрбиеші баланың ойлауын өркендеткенде сақтықпен, басқыштап іс істеу керек».
Шығармашылықты дамыту: үйірменің ықпалы
Үйірме оқушыларды шығармашылық жұмысқа баулып, белсенділігін күшейтеді және қызығушылығын арттырады. Шығармашылық — адамның өз-өзін тануға ұмтылысы, ізденісі. Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапалы әрі дәлелді шешім қабылдауға үйренуі керек. Қабілетті дамытып, оның бәсеңдеуіне жол бермеу адамның рухани күшін нығайтады және өзін тануына көмектеседі.
Бастауыш сынып оқушыларының зейіні көбіне тұрақсыз, кейде импульсивті келеді; қабылдау мүмкіндіктері де әртүрлі. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік — оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Дәл осы тұста үйірме жұмысы айрықша қолдау береді.
Оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға арналған тәсілдер
Төмендегі әдіс-тәсілдер оқушының тілін байытуға, қиялын ұштауға және өз бетінше ізденуіне жүйелі ықпал етеді.
| Реті | Тәсілдер |
|---|---|
| 1 | Тақырыпты мазмұнына сай жинақтау |
| 2 | Арнаулы тақырып бойынша пікірталас ұйымдастыру |
| 3 | Логикалық ойлауды дамытатын ойындар құрастыру (анаграмма, сөзжұмбақ, ребус) |
| 4 | Берілген тапсырманы түрлендіру (әңгіме құрау, өлең шығару, шығарма жазу) |
| 5 | Әңгімені салыстыру, ат қою, бөліктерге бөлу |
| 6 | Қиял арқылы сурет салдыру, рөлге бөліп оқыту, диафильм құрастыру |
| 7 | Ұнатқан кейіпкеріне мінездеме беру |
| 8 | Ой шапшаңдығын, сөз байлығын дамыту; мәтін мен ертегіні аяқтау |
Мұндай жұмыстарды жүйелі түрде жүргізу оқушыны шығармашылыққа баулиды, қабілет көзін ашады, тілін дамытады, қиялын ұштайды және өзіндік ізденіске жетелейді.
Бастауыш мектептің ерекшелігі
Бастауыш мектеп — оқушы тұлғасы мен санасының дамуы қарқынды жүретін, ерекше құнды әрі қайталанбас кезең. Сондықтан бастауыш білім — үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы әрі жауапкершілігі жоғары жұмыс.
Бастауыш сынып тек білім беріп қана қоймай, баланы жалпы дамытуға бағытталады: сөйлеу мен оқуды жетілдіреді, қоршаған орта туралы дұрыс көзқарас қалыптастырады, жағдайды объективті бақылап, талдауға үйретеді, ойын нақты айтуға, салыстыруға, дәлелдеуге және сөйлеу мәдениетін сақтауға баулиды.
Тәжірибеден мысал: үйірме сабақтарын түрлендіру
Сабақ барысында оқушыларды үнемі ынталандырып, қызықтырып отыру маңызды. Өз тәжірибемде «Математика әлемі» үйірмесін өткізіп келемін. Үйірме сабақтарында мазмұнды ойын элементтері мен шығармашылық тапсырмаларды жиі қолданамын: сөзжұмбақ, ребус, жұмбақ, әзіл-есеп, өлең-есеп, логикалық есеп, жаңылтпаш.
«Таңқаларлық цифрлар» тақырыбы (сабақ құрылымы)
-
1
Ойын бөлімдері
А) «Таңқаларлық цифрлар» ойыны
Ә) «Кім қырағы?» ойыны -
2
Логикалық есептер
-
3
Математикалық жаңылтпаш
-
4
Викторина
«Математикалық ертегі» тақырыбы (тапсырмалар)
- А) Математикалық ертегі
- Ә) Логикалық есептер
- Б) «Фигураны қол көтермей сыз»
- В) «Тез есепте!» ойыны
Мәнерлеп оқу үйірмесі: тіл мәдениеті мен ойды дамыту
Сонымен бірге «Мәнерлеп оқу» үйірмесінде оқушыларды ана тілінде таза сөйлеуге, тілді терең меңгеруге баулимын. Мақсат — ой, сезім және тіл шапшаңдығын дамыту, сөз өнеріне жақындату, шешендік пен тапқырлықты шыңдау, ана тілін сүюге және қадірлеуге тәрбиелеу.
| Реті | Сабақ мазмұны |
|---|---|
| 1 |
«Ана тілі — көркем тіл» А) «Білеміз – білмейміз» (қазақ аңызы) |
| 2 |
Шығармашылық жалғастыру тапсырмалары А) Әңгімені оқып, оқиғаны өз бетіңше жалғастыр |
Осындай тапсырмалар арқылы оқушы шығармашылығын жүйелі түрде дамытып отыруға болады.
Білімді ұстаз – оқушы мерейі
Жаңашыл педагог И. П. Волков: егер баланың жеке қасиеттерін өте жас кезінен анықтап, дамытуға жағдай жасалса, талант қалыптастыру кез келген мамандыққа дайындау сияқты күнделікті, жүйелі жұмыстың нәтижесі болады, — деп көрсетеді. Шығармашылық процестің әр кезеңінде бала бойында әртүрлі сапалық қасиеттер қалыптасады; бұл үдерісте үйірме жұмысының ықпалы ерекше.
Мұғалімнің кәсіби ұстанымы
- Оқушыны ортақ іске жұмылдыратын мазмұнды орта құру
- Қызықты тапсырмалар мен мазмұндық ойындарды тұрақты қолдану
- Оқушының дербес ізденісіне бағыт беріп, нәтижесін бағалай білу
Қорытынды
Жеке тұлғаны жан-жақты дамытуда үйірме жұмысының орны айрықша. Үйірме арқылы оқушы өздігінен бақылау жүргізуге, қарапайым тәжірибе жасауға, эксперимент қоюға, мәтінмен, сызбамен, суретпен және диаграммамен жұмыс істеуге, модельдеуге дағдыланады. Ең маңыздысы — ол дербестікке үйреніп, шығармашылыққа жетелейтін түрткі алады және айналадағы ортамен саналы қарым-қатынасқа түсе бастайды.
Сондықтан әрбір мұғалім үшін қызықты тапсырмалар мен тиімді әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану — міндет. Үйірме жұмысының оқушыға үйретері мол екенін әрдайым естен шығармау керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
- М. Жұмабаев. Ойлау және тәрбие туралы тұжырымдары (дәйексөз мәтінде берілді).
- И. П. Волков. Жаңашыл педагогикадағы қабілет пен талантты ерте анықтау туралы пікірлері.
Ескерту: Бастапқы мәтінде нақты библиографиялық деректер (жылы, баспа, беттері) көрсетілмегендіктен, тізім мазмұндық түрде берілді.