Табиғаттың түрлі құбылыстары туралы сыр шерту
Кіріспе: Табиғат пен адам егіз
Табиғатта сезім бар, құлақ та бар,
Ренжітсең, күрсініп, жылып та алар.
Аяласаң, жаныңа шуақ тамар,
Қажығанда бойыңа қуат болар.
Ақын жырлағандай, табиғат пен адамның мінезі өзара үндес: табиғатқа жасаған ықыласымыз өзімізге қайта оралады.
Табиғат не төксе, әлем соған сай құлпырып, өзгеріп отырады. Адам да табиғаттың бір бөлшегі болғандықтан, оны қоршаған ортаның мінез-құлқын, әдет-қалпын бойына сіңіреді.
Табиғаттағы барлық құбылыс өзара тығыз байланысты: бір жерде болған өзгеріс екінші жерге міндетті түрде әсер етеді. Сондықтан табиғаттың бір бөлшегін ойсыз жою түптің түбінде адамның өзіне зиян келтіріп, тіршілігіне залал тигізеді.
Табиғат сырын терең түсінбей тұрып, оған қалай болса солай «шабуыл» жасау үлкен апатқа әкелуі мүмкін. Табиғат – халық қазынасы. Адам мен табиғат егіз әлем ретінде бір-бірін күтуге, аялауға міндетті. Бұл сыйластықтың бір көрінісі – адамның табиғатқа деген пейілі.
Негізгі ой
Адам – табиғат перзенті; табиғатты қорғау – өз болашағымызды қорғау.
Табиғат – адам тәрбиешісі
Табиғаттың құрамдас бөлігі саналатын өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, биік таулар мен сарқыраған өзендер, кең дала – барлығы да адамға ой салып, денесіне қуат, бойына күш, көңіліне шабыт береді. Адам да, қоғам да – табиғаттың төл баласы.
Адам ауасыз да, сусыз да өмір сүре алмайды. Ал ауа мен су – табиғаттың адамзатқа және жан-жануарға тарту еткен ғажайып сыйы. Табиғат әрдайым адамзаттың өмір сүретін ортасы, тіршіліктің қайнар көзі болып келген және солай болып қала береді.
Географиялық орта
Табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты терең әрі нақты түсіну үшін «географиялық орта» ұғымы қалыптасқан. Адамзаттың қоршаған ортаға тәуелділігі – табиғаттың байлық қайнары әрі өмір сүру кеңістігі болуымен байланысты.
Ойшылдар сөзі
- Әбу Насыр әл-Фараби: адам бойындағы ерекше қасиеттер – дене құрылысы, жан құмарлығы және ой-парасат.
- Жүсіпбек Аймауытов: табиғат – біртұтас әлем, одан тысқары ештеңе болуы мүмкін емес.
Табиғаттың мейірімі мен көркемдігі адам бойында мейірімнің артуына, ар тазалығын сақтауға бейімдейді. Табиғатпен үйлесімде өмір сүру – тәрбиенің де, мәдениеттің де өзегі.
Табиғат құбылыстары
Табиғатта түрлі құбылыстар бар, олар жыл мезгілдеріне сай өзгеріп отырады. Төменде күнделікті өмірде жиі кездесетін атмосфералық құбылыстар қысқаша жүйеленді.
Қар
Атмосферадан түсетін әртүрлі пішіндегі ұлпа мұз кристалдары түріндегі жауын-шашын. Қыс мезгілінде көбіне жапалақтап жауады.
Жаңбыр
Бұлттан бөлініп, жерге түсетін сұйық тамшылар. Тамшы диаметрі шамамен 0,5–7 мм болады. Кейде ұсақ тамшылардың қосылуынан да түзіледі.
Түрлері
- Ақ жаңбыр: қатпарлы бұлттардан жауып, бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады.
- Нөсер: будақ бұлттардан қатты жауып, тез аяқталады; көбіне төменгі ендіктерге тән.
Тұман
Атмосфераның жерге жақын қабатында ұсақ су тамшыларының немесе мұз кристалдарының жиналуы.
Найзағай
Бұлттар арасында немесе бұлт пен жер арасында пайда болатын алып электрлік ұшқынды разряд. Найзағай кезінде күн күркірейді, кейде ұйытқыма жел, дауыл тұрып, бұршақ аралас нөсер жаууы мүмкін.
Шептік найзағай
Атмосфералық шептермен байланысты, кең аумақта байқалатын түрі.
Масса ішіндегі найзағай
Бір ауа массасының ішінде, көбіне будақ-жаңбырлы бұлттарда пайда болатын түрі.
Кемпірқосақ
Аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін оптикалық құбылыс. Тамшы ірі болса, кемпірқосақ айқынырақ көрінеді.
- Қос кемпірқосақ: күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасап, екі рет шағылысуынан түзіледі.
- Ай кемпірқосағы: ай сәулесінен пайда болатын түрі.
Халық болжамдары
Халқымыз табиғаттағы өзгерістер мен құбылыстарды жіті бақылап, жылдың әр айы мен тоқсанындағы ауа райының ерекшеліктерін алдын ала болжап, атау беріп, ұғымға айналдырған. Он екі айдағы табиғат құбылыстарына қатысты халықтық қағидалар көбіне наурыздан бастау алады.
Өліара
Екі айдың арасындағы өтпелі уақыт. Халық даналығында: «Өліарада жауын-шашын болса, келесі ай да жауынды-шашынды болады» деген болжам айтылады.
Амал
Бір жылдың ішінде ыстық пен суық, қар мен жаңбыр, жел мен боран алмасып отырады. Халық қысқа мерзімде, тосыннан болатын табиғи өзгерістерді «амал» деп атап, оларды жіктеп отырған.
Көктем айларындағы атаулар
Құс қанаты
Наурыздың соңына қарай жылы жақтан құстар орала бастағанда қар аралас жаңбыр жауып, суық жел тұрып, ауа райы бұзылады. Мұны халық «құс қанаты» дейді: суық құс қанатымен келгендей әсер қалдырады.
Аласапыран
Наурыз–сәуір айларында қардың күрт еріп, айналаның лайсаңға айналуын халық «аласапыран» деп атаған.
Табиғатты бақылау мәдениеті — тек ауа райын болжау ғана емес, сонымен бірге табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің, оны құрметтеп-қастерлеудің өмірлік тәжірибесі.