Қазақша рефераттар

Оған тарих куә

Алаш жұртының тұңғыш егемендікке ұмтылысы — Әбілхайыр хандығынан бөлініп, өз алдына дербес хандық құрып, елбасын ақ киізге көтеріп сайлап, байрағын тігіп, «Алаш» ұранын қабылдаған тарихи сәттен бастау алады. Тәңірдің ақ таңы атып, шуақ шашқан күнде Қазақ атты ұлттың мемлекеттік болмысы айқындала түсті. Оған тарих куә.

Қазақ хандығының құрылуы туралы баяндау

Шыңғыс хан ұрпақтарын ел «төре» деп танып, хан сайлау дәстүрі сол әулетке бекіген. Ақсақ Темір шапқынының салдары, Ұрыс хан дәуірінің ел жадындағы ізі, одан тараған Керей мен Жәнібек сұлтандардың тарихи миссиясы — Қазақ хандығының қалыптасу арнасын айқындаған кезеңдер.

Тарихи жағдай

Ақ Орда әлсіреп, берекесі шайқалған тұста, Шайбан әулетінің қысымы күшейіп, көшпелі елдің құқы шектеле түсті. Осы қысым көпшіліктің көшуіне түрткі болды.

Басты тұлғалар

Елді бастап шыққан — Керей сұлтан мен Әз Жәнібек. Екеуінің де мақсаты — ру-тайпа жұртын жинап, дербес ұлыс құру.

Есен-Бұға берген қоныс: Талас–Шу өңірі

Көрші Моғолстан билеушісі Есен-Бұға хан бұл көштің мәнін түсініп, Әбілхайыр шапқынынан қорған болсын деген оймен Керей мен Жәнібекке Талас–Шу бойынан қоныс бергені айтылады. Дала тіршілігі — төсі төсеніш, шаңырағы аспан болған көшпелі жұрт үшін бұл жаңа бір ұйысудың, жаңа бір серттің мекені еді.

Қозыбастағы ұйысу

Ел болып ұйысқан жұрт Қозыбаста ту тігіп, ортақ мақсатқа бекінді.

Ақ киізге көтеру

Керей мен Әз Жәнібек ақ киізге көтеріліп, хан сайлау дәстүрі жаңаша тарихи мазмұнмен қайта жаңғырды.

«Алаш» ұраны

Қазақтың бірлікке шақырған ортақ ұраны ретінде «Алаш» сөзі кең жайылып, рухани айбарға айналды.

Егемендік — ел арманы

Егемендік — елдің арманы, намысты оятатын ұлы қуат. Осы жұртты «қазақ» деп таныған тарихи кезеңде хандықтың саяси салмағы артып, елдік идея нығайды.

Ел ордасы ретінде Түркістан айрықша аталады: Әзірет баба жатқан киелі шаһар — рухани тұғыр.

Қазақ жұртының дербестігін көрші ірі күштер де ескеріп, елшілер алмасу, мәміле жасау тәрізді қарым-қатынастар жанданды.

Ұлы Даланың перзенттері — батыр халық. Еуразияның кіндік тұсында хандық құрған елдің талай ерлік жолы толық баяндалмай, талай сыр тарих сандығында әлі де жатады.

Түсініктеме: мерзімдер туралы тарихшылар пікірі

Ұрыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайыр билігінен бас тартып, шамамен екі жүз мыңдай адаммен бөлініп шығу уақыты жөнінде тарихшылардың пікірі әртүрлі:

  • У. Г. Хворос — 1451 жыл.

  • А. Чулошников, Б. Ахмедов — 1455–1456 жылдар.

  • Мұхамед Хайдар Дулати — 1465–1466 жылдар.

Есен-Бұға хан дәуірімен байланыстыру

Қалай болғанда да, бұл оқиғаның моғол ханы Есен-Бұғаның көзі тірісінде өткендігі анық. Жазба деректерде Есен-Бұға ханның қайтыс болған жылы 1462 жыл деп көрсетіледі.

«Тарих-и Рашиди» және «Бахр әл-асрар» дереккөздерінде бұл кезең Ақсақ Темір ұрпағы Әбу Саидтың Жүніс ханды Есен-Бұғаға қарсы соғысқа пайдалануы үшін шақыртуымен тұспа-тұс келетіні айтылады. Әбу Саидтың 1458–1459 жылдары Хорасанды бағындырғаннан кейін Гератта Жүніс ханды қабылдағанын, сондай-ақ Жүніс хан мен Есен-Бұға арасындағы қақтығыстың кемінде бір жарым–екі жылға созылғанын ескерсек, Керей мен Жәнібектің өз ұлысымен Есен-Бұға жеріне келуі 1459–1460 жылдарға сәйкес келуі ықтимал деген тұжырым жасалады.

Ресми даталау нені білдіреді?

Ресми тарихнамада Қазақ хандығының құрылу жылы ретінде 1465–1466 жылдар аталады. Бұл — Қазақ Ордасының іргесі бекіп, ел іргесі қымталып, көрші мемлекеттер есептесетін деңгейге жеткен, әрі тұңғыш хандардың билікті еркін жүргізуге нақты мүмкіндік алған кезеңі.

Қорытынды: тұңғыш саяси тұлғалар

Керей мен Әз Жәнібек — қазақ халқының мемлекеттік идеясының түп қазығын қалаған тұңғыш саяси тұлғалар. Деректерде Керей ханның билік құрған уақыты шамамен 1459–1473 жылдар, ал Әз Жәнібек ханның билігі 1473–1480 жылдар аралығы ретінде беріледі.