Әділдік, шындық, қанағат - рақым туралыӘділдіктің белгісі - біле тұра бұрмаса, ақылдының белгісі - өткен істі қумаса
Әділдік, шындық, қанағат, рақым
Қазақ ой-санасында әділдік пен шындық — елдік пен ардың өлшемі, ал қанағат пен рақым — адамның ішкі тәртібі мен кісілігінің белгісі. Төмендегі нақылдар мен ой түйіндері осы құндылықтарды әр қырынан айқындайды.
Негізгі ұғымдар
- Әділдік — туралықты бұрмаламау, заң мен биліктің тірегі.
- Шындық — адал айтыстан туады; ащы болса да, құнын жоғалтпайды.
- Қанағат — шаманы білу, қолда барға шүкір ету.
- Рақым — адамдықтың жылуы, мейірімге сүйенген әділет.
Оқу тәсілі
Әр нақылды бүгінгі өмірге «мен не істей аламын?» деген сұрақпен салыстырып оқыңыз: биліктегі әділдік, сөздегі адалдық, тұрмыстағы қанағат — бәрі бір-бірімен сабақтас.
Түйін: әділ сөз — кейде ащы, бірақ ұзаққа барар жолды қысқартады.
Әділдік туралы
«Әділдіктің белгісі — біле тұра бұрмаса; ақылдының белгісі — өткен істі қумаса.»
«Би — түзу, билік — әділ болсын!»
«Биді кім болса содан қорықпайтындай, біреудің бетінің қызылына да, біреудің жақсы жағасына да қарамайтындай жағдайға қою шарт.»
«Әділет тілесең — атаңның болса да айыбын айт.»
«Әділ биі болмаса — бірлігі кеткен ел ғаріп; қадірін елі білмесе — қайратты туған ер ғаріп.»
«Қара қылды қақ жарған — жақсылардың белгісі.»
«Хан әділ болса — халық ынтымақты болады.»
«Әділ сөз ащы көрінер.»
«Әділ заң — тірегің.»
«Әділдік жолын өзің аш.»
«Әділдік әкімдіктен де күшті.»
«Әділ сөйлеп, адал жүр.»
«Шағырмақ бұлт — жай тастар, әділ жігіт — ел бастар.»
«Халқыңа адал бол, жауыңа қатал бол, досыңа адал бол!»
«Туралық — хақтың мейірі.»
«Ізгілік пен әділдік өлмейді.»
«Әділ деп соны айтыңыз — тураны қисық бұрмаса.»
«Әділ би әділдігін айтар — сары табақтан сарқыт қайтар.»
Шындық туралы
«Ақиқат — адал айтыстан туады.»
«Шындықты ақтарыла айту — қиынның қиыны.»
«Шындық — ащы һәм ажарсыз.»
«Ақиқат қашан да аңғал келеді.»
«Шыншылдық адалдықпен ағзалас.»
«Өтірік пен шынның арасы — төрт-ақ елі.»
«Көзбен көрген — шын, құлақпен естіген — өтірік.»
«Ақиқатты себеп–салдар жолымен түсіндіру — Лейбниц ойлап тапқан амал. Соған орай тәжірибеден салдарды иланымды деңгейге жеткізуге қажет себептер теріліп алынады.»
«Пайдасыз шындықтан — пайдалы өтірік артық.»
Қанағат пен рақым туралы
Қанағат — өзіңді де, өзгені де қадірлеудің бір жолы. Шамадан асу — игілікке емес, зиянға бастайды. Рақым — осы өлшемді адамға жұмсақтық пен мейірім арқылы орнықтырады.
«Арғымағыңды жамандап — тұлпар қайдан табарсың, тұйғыныңды жамандап — сұңқар қайдан табарсың.»
«Көлдің суын жамандап — Еділ қайдан табарсың, әкіміңді жамандап — әділ қайдан табарсың, өз барыңды жамандап — асыл қайдан табарсың.»
«Ақ тоныңды жамандап — атлас қайдан табарсың, өз басыңды зорайтып — теңдес қайдан табарсың.»
«Қайғысыз қара суға семірер.»
«Елің жүрсін есіңде — мал мен баққа есірме; мал мен баққа есірсең — кез боларсың кесірге.»
«Өлгеніңше — тою жоқ, түңілмей — ырза болу жоқ.»
«Қолдағыға қанағат, шүкір қылмасаң — болады бар да арманда, жоқ та арманда.»
«Кілеміңе қарай көсіл.»
«Ішер судың да шамасы бар: артығы — зиян.»
«Шам маймен жанады: көп май құйсаң — өшіп қалады.»
«Қайран менің өз үйім — кең сарайдай боз үйім.»
Дереккөз
Әдеби әлем порталы.