Қазақша рефераттар

Құрылымды топырақ қандай топырақ

Сабақ тақырыбы

Топырақтану туралы ұғым. Топырақ өңдеу. Тыңайтқыштар (теория).

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Оқушыларды Қазақстан аумағындағы топырақ түрлерінің қасиеттерімен таныстырып, топырақтың негізгі түрлеріне анықтама беруге үйрету.

Тәрбиелік

Топырақты қорғау жұмыстарының маңызын түсіндіру: шаруашылық қызметтің топырақ құнарлылығына әсері, құнарсызданудан сақтау жолдары және өңдеу шаралары.

Дамытушылық

Оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, талдау және қорытынды жасау дағдыларын дамыту.

Құрал-жабдықтар және пәнаралық байланыс

Көрнекіліктер

  • Қазақстанның физикалық атласы (карта)
  • Оқулық
  • Кескін карта, қарындаш

Пәнаралық байланыс

  • Биология
  • Тарих

Сабақтың құрылымы

  1. Ұйымдастыру кезеңі: оқушылармен амандасу, сабаққа назар аударту.
  2. Үй тапсырмасын тексеру: «Қазақстан топырағы» (№35 тақырып).
  3. Үй тапсырмасын қорытындылау: негізгі ұғымдарды сұрақ-жауап арқылы бекіту.
  4. Жаңа сабақ: топырақ түрлері, қалыптасу жағдайы, қасиеттері және қорғау шаралары.

Үй тапсырмасын қорытындылау: негізгі сұрақтар

1) Топырақ дегеніміз не?

Топырақ — су, ауа, жылу, өсімдік жамылғысы және тірі ағзалардың әсерінен, тау жыныстарының үгілуі нәтижесінде жер қыртысының беткі қабатында пайда болған ерекше табиғи құрылым.

2) Топырақ түзуші факторлар қандай?

Су, ауа, жылу, өсімдіктер, тірі ағзалардың әсері және тау жыныстарының үгілуі.

3) Топырақтың механикалық құрамына не жатады?

Топырақтың механикалық құрамы — ірілі-ұсақты минерал бөлшектердің жиынтығы.

4) Қарашірік (гумус) қалай пайда болады?

Жануарлар мен микроағзалар тіршілік әрекеті нәтижесінде топырақ органикалық заттармен байып, шірінді мөлшері артады.

5) Құрылымды топырақ дегеніміз қандай топырақ?

Шірінді мен кальцийге бай, түйіршікті-кесекті құрылымы жақсы қалыптасқан топырақ.

6) Құрылымы жоқ топырақ дегеніміз қандай топырақ?

Түйіршіктері ұсақ, байланысы әлсіз, құрылымы нашар топырақ.

Жаңа сабақ жоспары

  • Топырақ түрлерімен танысу
  • Топырақтың пайда болу жағдайларын қарастыру
  • Негізгі қасиеттері мен қорғау шараларын талдау

Қазақстанның топырақ жамылғысы және зоналық таралуы

Еліміздің топырақ жамылғысы өте күрделі әрі алуан түрлі. Топырақ табиғат зоналары бойынша таралады және бұл заңдылық айқын байқалады. Қазақстан аумағында топырақ жамылғысы негізінен үш ірі зонаға бөлінеді.

1) Қара топырақты зона

Негізінен 52° солтүстік ендіктен солтүстікте.

2) Қара қоңыр топырақты зона

52°–48° солтүстік ендіктер аралығында.

3) Қоңыр және сұр-қоңыр топырақты зона

Оңтүстікке қарай кең таралған зоналар қатарына жатады.

Қара топырақты зона: таралуы, ішкі аймақтары, құнарлылығы

Таралу аймағы

Қара топырақты зона Қазақстанның солтүстігінде таралған. Ол Солтүстік Қазақстан облысын толық қамтып, сондай-ақ Қостанай, Ақмола, Павлодар, Ақтөбе және Батыс Қазақстан (Орал) облыстарының солтүстік бөліктеріне дейін созылады.

Аумағы

Республика аумағында шамамен 25,5 млн гектар жерді алып жатыр, бұл жалпы аумақтың 9,5%-ына жуық.

Шаруашылықтағы маңызы

Ылғалмен салыстырмалы түрде жақсы қамтамасыз етілген жазық далаларда қалыптасып, елдің негізгі астық өндіретін алқабы саналады.

Ішкі аймақтарға бөлінуі

  • Сілтісізденген қара топырақ — орманды-дала зонасының оңтүстігінде шағын аумақты қамтиды.
  • Кәдімгі қара топырақ және оңтүстіктегі қуаң даланың қара топырағы — дала зонасына тән.

Құнарлылығы (гумус мөлшері)

Көрсеткіш

Гумус (қарашірік) үлесі

Солтүстік бөлікте

6–8%

Оңтүстікке қарай

4–6%

Жалпы алғанда, қара топырақ гумусқа бай болғандықтан құнарлылығы жоғары, алайда оңтүстікке қарай ылғалдың азаюына байланысты шірінді мөлшері төмендейді.

Қорытынды ой

Топырақ — табиғи жағдайлар мен тірі ағзалардың ұзақ уақыт әсерінен қалыптасатын, шаруашылық үшін аса маңызды ресурс. Сондықтан топырақтың түрлерін, қасиеттерін және зоналық таралуын білу оны тиімді пайдалану мен қорғаудың негізгі шарты болып табылады.