Ақылды бала
Төмендегі мақал-мәтелдер ата-ана, ұл мен қыз тәрбиесі туралы халық даналығын жинақтайды. Оларда ананың мейірімі, әкенің жауапкершілігі, баланың мінезі мен өсіп-өну жолы, туыстың қадірі сияқты өзекті ұғымдар айқын көрінеді.
Негізгі ой өзегі
- Ана — мейірім мен жан жылуының өлшемі.
- Әке — ақыл, тәртіп, тірек.
- Бала — үйдің берекесі, қоғамның үміті.
- Тәрбие — сөз бен істің бірлігімен қалыптасады.
Ана туралы мақал-мәтелдер
Бұл топтағы нақылдар ананың жүрек жылуын, баласына деген алаңын, сондай-ақ ананың қадірін кеш түсінетінімізді еске салады.
«Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада.»
«Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің.»
«Бала — ананың бауыр еті, көз нұры.»
«Ағайын — алтау, ана — біреу.»
Мейірім мен жауапкершілік
- «Мейірімі мол ананың — жүрегі жылы, қолы кең.»
- «Ананың ойы ұяда, баланың ойы қияда.»
- «Анаңа ауыр сөз айтпа!»
- «Ана сүтін ақтамағанды ешкім мақтамайды.»
Тәтті сөздің түбі — тәрбие
Тіл мен мейірім — ең алғашқы тәрбие мектебі. Халық «Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал» деп, ана мен баланың байланысын ең нәзік өлшеммен береді.
«Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал.»
«Мылқаудың тіліне анасы түсінеді.»
Әке туралы мақал-мәтелдер
Әкеге қатысты сөздерде тәртіп, қызмет, өнеге және ұрпаққа қалатын ақыл басым. Әке — үйдің тірегі, ал баланың ертеңгі мінезі көбіне көргенінен қалыптасады.
«Ана алдында — құрмет, әке алдында — қызмет.»
«Әкеден — ақыл, анадан — мейір.»
«Сайына қарай — саласы, әкесіне қарай — баласы.»
«Әке тұрып бала сөйлесе — ер жеткені.»
Тірек пен аманат
- «Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.»
- «Жақсы әке жаман балаға — қырық жыл азық.»
- «Баласының бас ұстазы — ата-ана.»
Бала мінезі мен өсуі туралы мақал-мәтелдер
Бұл нақылдар баланың табиғатын дәл береді: бірде шала, бірде тентек, бірде пысық. Бәрінің түбі — орта, үй, көрген үлгі.
Үйдің әсері
«Бала тентек болатыны — үйінен, ердің тентек болатыны — биінен.»
«Қазанға тиме — қарасы жұғар, балаға тиме — бәлесі жұғар.»
Қажет пен талап
«Жыламаған балаға емшек бермейді.»
«Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмас.»
Береке мен қуаныш
«Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар.»
«Бала күлкіге тоймас.»
Алдын ала белгі
«Ат болатын құлынның бауыры жазық келер, адам болатын баланың маңдайы жазық келер.»
«Жылайын деген баланың үш күн бұрын көзі қышиды.»
Туыстық, қоғам және сөздің салмағы
Мақал-мәтелдер тек отбасы ішін ғана емес, елдің мінезін де өлшейді. Бірлік бар жерде бірін-бірі көтермелеу бар; ал құнсыз сөз — далаға кеткен оқ.
«Ағайынның қадірін жалалы болғанда білерсің.»
«Жаманға айтқан ақылың — далаға атқан оқпен тең.»
«Болатын елдің баласы бірін-бірі: “Батыр!” дер; болмайтын елдің баласы бірін-бірі: “Қатын!” дер.»
«Үлкен бастар, кіші қостар.»
Қысқа, бірақ нұсқа ескертулер
-
Ата-анаға құрмет
«Атаңа ауыр жүк артпа!»
-
Жақынның қадірі
«Әкең өлсе өлсін, әкеңді көрген өлмесін.»
-
Жетімнің зары
«Атасы жоқ — мас жетім, анасы жоқ — қас жетім.»
-
Өзімшілдік пен жаттық
«Өз балаң — өзекке тепсең де кетпейді; кісі баласы — кісендесең де тұрмайды.»
Қорытынды
Бұл мақал-мәтелдер отбасының қадірін, тәрбиенің құнын және сөздің салмағын бір арнаға тоғыстырады. Анаға — ілтипат, әкеге — қызмет, балаға — өнеге керек екенін халық даналығы қысқа сөйлеммен-ақ терең ұғындырады.