Мағжан Жұмабаев кім, қандай ақын
Мағжан Жұмабаев (1893–1938): үнсіз қалдырылған дауыс
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің жарқын жұлдыздарының бірі — Мағжан Жұмабаев. Бір кезде өмірі де, өлеңі де аңызға айналған ақынның аты ұзақ уақыт бойы айтылмай қалды. Сол себепті кейінгі буын оның мұрасын толық тани бермейді. Тыйым салу салдарынан кітаптары сарғайып, тозып, жыртылып, жоғалып жатты. Зорлық-зомбылық пен бұрмалауға толы дәуірдің құрбаны болған ақын тағдыры — қасіретті.
Тарихи контекст
Ақын үні тұмшаланып, есімі қоғамдық кеңістіктен ығыстырылды. Бұл — мәдени жадқа түскен ауыр соққы болды.
Неге аз танылады?
Шығармаларын жариялау, оқу мүмкіндігі шектеліп, қолда бар мұраның өзі құжаттық тұрғыдан жоғала бастады.
Бүгінгі мәні
Енді ақын сөзі қайта жаңғырып, жалғастық тауып отыр: өлеңі мен ойы уақыттан озды.
«Мен кім?» — романтикалық биіктік пен ішкі сенім
Мағжан «Мен кім?» өлеңінде өз табиғатын романтикалық асқақ пафоспен сөйлетеді. Бұл жолдардан ақынның өз күшіне, талантына, тіпті тағдырмен айқасқа әзір рухани қуатына кәміл сенімін байқаймыз. Мұндағы «арыстанмын, кім шыдар» тәрізді сарын — астамсу емес; ол — асылдықтың, мінездің өткірлігінің белгісі.
Өлеңнен үзінді
Жалынмын мен, келме жақын, жанарсың,
Тұлпармын мен, шыңыма ермей қаларсың.
Күл болсын көк, жемірілсін жер, уайым жоқ,
Көз қырымен күліп қана қарармын.Мен өлмеймін, менікі де өлмейді,
Надан адам өлім жоғын білмейді.
Өзім — патша, өзім — қазы, өзім — би,
Қандай ессіз не қылдың деп тергейді?
«Мен өлмеймін» деуі — қауіп-қатер жоқ деген сөз емес. Бірақ бұл тіркес ақын мұрасының уақытпен бірге өшпейтінін меңзейтін терең шындыққа айналды.
Оқырманға аманат
Мағжан асыл сөздің қадірін білетін иесі — зерделі оқырман екенін жақсы түсінді. Оның парасат қайнары да, мейірбан жүрек иесі де — туған елі еді. Ақын бар білгенін, бар сезімін сол халқына арнады.
«Жан сөзі» (1920) өлеңіндегі: «Қазақ елі, бір ауыз сөзім саған: … Болғайсың, сыншы болсаң, әділ сыншы, Кінәні жүрекке қой, қойма маған» деген өтініш — халықпен тікелей сөйлескен азаматтық үн.
Өмір жолы: білім, ізденіс, шығармашылық
Балалық шағы мен алғашқы оқу
Мағжан Бекенұлы Жұмабаев 1893 жылы Ақмола губерниясының Ақмола уезіндегі Полуденовский болысында (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы маңы) дүниеге келді. Төрт жасында ауыл мұғалімінен хат танып, 1905 жылы Қызылжардағы медресеге оқуға түседі. Онда араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, 1910 жылы жақсы үлгеріммен бітіреді.
Уфа, «Ғалия» және ықпал еткен ұстаздар
1910 жылы күзде ол Уфа қаласындағы «Медресе-Ғалияға» жол тартады. Бұл оқу орны деңгейі жағынан жоғары оқу орнымен пара-пар еді. Сол жерде татар жазушысы Ғалымжан Ибрагимовпен, медресе жетекшісі Сәлімгерей Жантуринмен, сондай-ақ болашақ қаламгер Бейімбет Майлинмен танысады. Ибрагимов Мағжанға білімін тереңдетуді ұсынып, бағыт береді.
Омбы семинариясы және алғашқы кітап
Кейін Мағжан Омбыдағы мұғалімдер семинариясына түседі. 1912 жылы Қазан қаласында «Шолпан» атты тұңғыш жинағы жарық көреді (жинақтың басылуына Ғалымжан Ибрагимов едәуір көмектескен). Кітап қазақ поэзиясындағы жаңа өрнек, соны лирикалық сезім иірімдерімен ерекшеленді. Семинарияда ол Сәкен Сейфуллинмен танысады.
Қалыптасу кезеңі және қайғының ізі
Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Мағжан халық мойындаған ақынға айналып, жырлары далаға кең тарайды. 1919 жылы ол екі бірдей қасіретке душар болады: жары толғақ үстінде қайтыс болып, артынан бір жылдан соң сәбиі де шетінеп кетеді. Бұл жара ақын жүрегіне ауыр із қалдырып, «Мені де, өлім, әлдиле» тәрізді мұңды сарындарға ұласады.
Алаш, баспасөз және шығармашылық өріс
1912–1914 жылдары Мағжан «Қазақ» газетінің маңындағы зиялы ортадан тәлім алады: Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлының ықпалы оның ой-өрісін кеңейтті. 1916 жылы семинарияны тәмамдап, елге оралады; Алаш қозғалысына қатысып, «Бостандық туы» газетінде қызмет етеді.
1920-жылдардың басында Ташкентте «Шолпан», «Сана» журналдары мен «Ақжол» газетінде жұмыс істеп, өнімді жазды. Осы кезеңде қалың оқырманға кең таныс «Батыр Баян» поэмасын дүниеге әкелді.
Мәскеу және әдеби көкжиек
1923–1927 жылдары Мағжан Мәскеудегі Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқыды (ол кезде оқу орнына В. Брюсов жетекшілік еткен). Бұл жылдары ол орыс және Батыс Еуропа әдебиетін терең зерделеп, мәдени орта өкілдерімен жақын араласты.
Қуғын-сүргін және үзіліп қалған үн
1929–1938: көмескі он жыл
1929 жылы Мағжан «Алқа» атты жасырын ұйым құрды деген айыппен 10 жылға сотталды. Негізінде бұл ұйым отырықшылыққа көшу мәселесіне байланысты ресми сипатта құрылған құрылым ретінде көрсетіледі. Алайда 1929–1938 жылдар аралығындағы ақын ғұмырының көп бөлігі бізге толық мәлім емес.
1936 жылы М. Горький мен Е. Пешкованың араласуымен аз уақыт бостандыққа шығады, бірақ 1937 жылы қайта қамалып, 1938 жылы өмірі қырқылады.
Жоғалған қолжазба туралы сұрақ
Соңғы жылдары ештеңе жазбады ма, жазса қайда кетті деген сауал заңды. 1927 жылғы «Тоқсанның тобы» поэмасынан кейінгі көптеген дүниелердің тағдыры беймәлім. Тәркілеу, ұжымдастыру, аштық жылдары шығармашылыққа да қыспақ болды.
Үні өшкен бұлбұл туралы ишара
Дариға, аяқталмай үзілді жыр,
Сұм жүрек жалын болып қалды ғой құр.
Бұлбұлдың әнін үзген не болды екен?
Мынау не, көлдің беті жыбыр-жыбыр?Көл беті жыбыр-жыбыр — бақа: бақ-бақ,
Сайрасын енді қалай бұлбұл бейбақ!
Өмірдің өзгермейтін құрсын заңы —
Бір жақтан бұлбұл шықса, бақа шықпақ.Жыршы құс бақырайған бақа көрсе,
Бақылдап тырбық бақа әнін бөлсе,
Ойласаң таңқаларлық дәнеңе жоқ —
Құсадан ақын бұлбұл үнсіз өлсе.
Ақталу жолындағы үн: Сайфи Құдаштың куәлігі
Мағжанның көңіл күйін, өмір жолын башқұрт халқының қадірлі қаламгері Сайфи Құдаш тебірене жазады. Ол ХХ ғасыр басында Солтүстік Қазақстанда Мағжанмен қызметтес болып, ақынды жақын таныған. 1969 жылы Қазақстан басшыларына Мағжанды ақтау, шығармаларын жариялау туралы ұзақ хат жолдағанымен, ол кезде нәтиже шықпады.
Біржақты бағалаудың қауіптілігі
Сайфи Құдаш Мағжанды табиғаты бөлек, өлеңнің асқан шебері деп бағалай отырып, оны бір ғана саяси қалыпқа сыйғызудың — тарих пен мәдени мұраға жасалған қиянат екенін ескертеді. 1920-жылдардағы құбылыстардың күрделілігін, қайшылықты үрдістерді ескермей, біржақты үкім айту оңай қорытындыға алып келеді.
- 1920 жылы ҚазАССР құрылуы, ауылдардың советтендірілуі, кейін байларды тәркілеу сияқты науқандар қоғамды қатты шайқалтты.
- Ұлттық шекара, ұлттық мәдениет мәселелері көптеген зиялының намысын қозғап, пікір қақтығысын күшейтті.
- Кеше ғана пікірлес болған адамдардың бірін-бірі қаралауы қауым ішіндегі сенімді ірітті.
Таңдамалы шығармаларынан атаулар
Төмендегі тізім — Мағжан поэзиясының тақырыптық кеңдігін танытатын атаулардың бір бөлігі. Бұл атауларда махаббат лирикасы, ұлттық мұң, еркіндік идеясы, табиғат пен уақыт философиясы қатар өріледі.
- Мен жастарға сенемін
- Батыр Баян
- Түркістан
- Қазақ тілі
- Шолпан
- Жан сөзі
- Өмір
- Туған жер
- Күз
- Бұлбұл
- Бостандық
- Ескі Түркістан
- Сағындым
- Сәлем хат
- Сорлы қазақ
- Қойлыбайдың қобызы
- Шын айт
- Түс
- Толған ай
- Өлең
- Көңіл
- Ақсақ Темір сөзі
- Ана
- Алатауда
Ескерту: түпнұсқада шығарма атаулары өте көп берілген. Мұнда оқуға ыңғайлы болуы үшін ықшамдалған таңдамалы тізім ұсынылды.
Қайта оралған мұра
Мағжан Жұмабаев өлеңдерін бастыру мен оқу ұзақ уақыт мүмкін болмады. Алайда жарты ғасырдан аса уақыт өткен соң, аты аңызға айналған ақынның шығармалары халқына қайта оралды. Қара күш ақыл-парасатты шідерлеген кезеңнің қателіктерін түзеп, рухани байлықты өз иесіне қайтаруға мүмкіндік туды.
Өшпейтін сөздің дәлелі
«Мен өлмеймін, менікі де өлмейді» деген жолдар — бүгін естіліп отырған шындық: ақынның өлеңі де, дана сөзі де өлмек емес.