Қуанышты хабар
Ұйымдастыру және кіріспе
Әр ұлттың өзіне тән ерекшелігі, салт-дәстүрі мен тілі болатыны белгілі. Біздің тәрбиеміз де ананың ақ сүтінен, әлдиінен, атаның қасиетті сөздерінен бастау алады. Бала тәрбиесіне, жалпы адам тәрбиесіне терең мән беріп, оның сәтті қағидалары мен ережелерін жасаған халықтардың бірі — қазақ халқы.
Ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан салт-дәстүр, әдет-ғұрып үлгілерін бүгін бірге тамашалап, мәніне үңілейік.
Тәрбиелік бағыт
Ұқыптылық, ұйымшылдық, жинақылық, үлкенді құрметтеу, ел дәстүрін қастерлеу.
Практикалық жұмыс
Ұлттық ойындар, би, сөзжұмбақ, дәстүр атауларын талдау және түсіндіру.
Шілдехана: сәбиді қуанышпен қарсы алу
Халық ұғымында жаңа туған нәрестені жалғыз қалдырса, әртүрлі жын-шайтан, перілердің салқыны соғуы мүмкін деп сенген. Сондықтан сәби дүниеге келген күні кешкілік ауыл жастары шілдеханаға жиналып, ән айтып, күй тартып, көңіл көтерген.
Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысып, жеңгендері «тоғыз» алып, түрлі ойындар өткізген. Кейде шілдехана үш күнге дейін созылған. Бұл отырысқа негізінен жастар қатысып, үлкендер көбіне бата беру үшін ғана келген.
Ырым: омыртқаны ілу
Шілдехана тойында жас анаға арнап сойылған «қалжа» етінен ортаға омыртқа келгенде, жөн білетін адам омыртқаның етін әйелдерге ауыз тигіздіріп, толық мүжіп тазартады. Содан соң сүйекті тобылғыға тізіп, үй ішіндегі биік жерге іліп қояды. Мұндағы ниет — баланың мойны тез бекісін деген ырым.
Бесік жыры: ұлттық тәрбиенің алғашқы нәрі
Бесік жыры — тұрмыс-салт жырларының ең көне түрлерінің бірі. Әлемде бесік жырын айтпайтын халық жоқ. Бесік жырында халықтың төл тарихы, дәстүрлі мәдениеті, ежелгі наным-сенімі мен дүниетанымы көрініс табады. Сондықтан оны ұлттық тәрбиенің кәусар бұлағы деп танимыз.
Әр елде бесік жыры әртүрлі аталғанымен, атқаратын міндеті ортақ: бесік тербелісіне лайық әуен мен ырғақты сөз арқылы баланы тыныштандырып, оның жан дүниесі мен санасына тәрбиенің алғашқы дәнін егу.
Қашан айтылады?
Әдетте бала сәби кезінде, шамамен 1–5 жас аралығында айтылады. Әуен-саз бесік жырының мәнін күшейтіп, әсерін арттырады.
Жинақталуы
Қазақ бесік жырының үлгілерін алғаш Ә. Диваев хатқа түсіріп, 1905 жылы жариялаған. Дегенмен халық мұрасының асыл нұсқалары әлі де толық жинақталып біткен жоқ.
Өлең жолдары: дәстүрге құрмет, білімге ұмтылыс
Туған соң адам боп, Білімсізден жаман жоқ. Ел дәстүрін білмесең, Жұрт айтады надан деп. Ата-бабаң ардақты, Жамандыққа бармапты. Ардақ тұтып үлкенді, Ата жолын жалғапты.
Бауырласқан тәніміз, Бұзылмаған антымыз. Кең даламның ежелгі Қазақ дейтін халқымыз. Өзге ұлттай біздің де Бар дәстүр мен салтымыз.
Қазақтың салт-дәстүрлері: қысқа әрі нұсқа
Сүйінші
Қуанышты хабар жеткізген адам «Сүйінші, сүйінші!» деп келеді. Қуанған үй иесі разылық білдіріп, «Қалағаныңды ал» деп сыйлық береді. Бұл — шынайы қуаныш пен ризашылықтың белгісі.
Шашу
Қуанышты сәттің айғағы ретінде жасалатын салтанатты дәстүр. Бала дүниеге келгенде, келін түскенде, құда келгенде әйелдер тәтті мен күміс тиын шашып, жақсылықты бөліседі.
Қонағасы
Қонақты құрметпен қарсы алып, мал сойып қонағасы беру — жомарттықтың және елдіктің айқын белгісі.
Сыбаға
Құрметті қонаққа немесе жақын-жуыққа арнап сақталатын кәделі ет мүшелері «сыбаға» деп аталады.
Бастаңғы
Үйдің үлкендері жол жүріп кеткенде ауыл жастары «жолаушылардың жолда бастары ауырмасын» деген ниетпен бастаңғы жасаған. Оның мәні — сол үйде бас қосып, ойын-сауық өткізу.
Ерулік
Басқа жерден көшіп келген көршіге бұрыннан тұратындар ерулік береді, яғни қонаққа шақырып, жаңа ортаға бауыр басуына ықпал етеді.
Іс-әрекет бөлімі: ойын, би, зияткерлік тапсырма
Ұлттық ойындар
- Шертпек
- Сақина салу
- Сымсыз телефон
Шығармашылық бөлім
- Би: «Қазағым» (қыздар тобы)
- Ән: «Қазақтың салт-дәстүрлері»
Сөзжұмбақ
Төмендегі сұрақтарға жауап беріп, салт-дәстүр атауларын еске түсіріңіз.
- 1. Жастар жиналып ән айтып, күй тартатын отырыстың бірі.
- 2. Қазақ қыздарының сәндік бас киімі.
- 3. Кәделі ет мүшелері.
- 4. Үйдің үлкендері жол жүріп кеткенде жасалатын кеш.
- 5. Қуанышты хабарды жеткізу дәстүрі.
- 6. Басқа жерден көшіп келген көршіні қонаққа шақыру.
Қорытынды
Салт-дәстүр — өткеннің сарқыты емес, бүгінгі ұрпақтың бойына ізгілік дарытатын өмірлік мектеп. Оны танып-білу арқылы оқушы өз тамырын сезінеді, туған жерге сүйіспеншілігі артып, үлкенді құрметтеу мен бірлікке ұмтылу сияқты құндылықтарды бойына сіңіреді.