Қара сөздер
Абайдың отызыншы қара сөзі
«Қырыққа мінсе қыр артылмайтын» кертартпа мақтан бар: ол неге керек, неге жарайды? Мұндай мақтан арды да, есті де, намысты да танымайды. Онда кең толғау, үлкен ой жоқ; балуандық та, батырлық та, адамдық та, ақыл да, арлылық та жоқ.
Дарақы сөздің түрі көп
Мойнын бұрып қойып: «Өй, тәңірі-ай, қойшы әрі. Кімнен кім артық дейсің? Кімнің басы кімнің қанжығасында жүр? Ол менің қазаныма ас салып беріп жүр ме? Мен одан сауын сауып отырмын ба?» — деп бұлғақтайтындар бар.
Немесе: «Аяғаным жаным ба? Өй, енесін ұрайын, өліп кетпей неге керек? Азар болса атылып, осы үшін айдалып кетсем де көнгенім-ақ! Әйтеуір бір өлім бар емес пе?» — деп қалшылдай сөйлейтін кісі де көп.
Өздерің көріп жүрсіңдер: осы сөздеріне шын лайық қазақты көрдіңдер ме? Мен өлімге шыдайтын қазақты да көргенім жоқ, «өлімге шыдамаймын» дейтін қазақты да көргенім жоқ. Көбі кеңірдегін көрсетіп, «қиылып-ақ қалайын» деген сыңай танытады.
Қайрат пен шындықтың өлшемі
Егер осы сөздеріне шынымен лайық бір адам табылса, ақылы кем болса да, қайратының өзі-ақ оны айбынды етер еді. Ал егер ол шын қатерді көргенде кірер жерін таба алмайтын, жұртты тек сөзбен ықтырамын деп даурығып, «мына кәпірден кісі шошитындай екен» дегізбек болып, құр домбығып, босқа қоқиып отырса — мұны не дейміз?
Жанға мырзалық қылатын адам, ер жігіттің жадағайда да сертке беріктігі, малға мырзалығы, дүниені бір тиынға санамайтын жомарттығы — осылардың бәрі әртүрлі белгі арқылы көрінбей ме?
«Ұялмас бетке талмас жақ береді» дегендей, көп былжыраған арсыз-ұятсыздың тағы бірі осы.
Мәтін: Абай Құнанбайұлы, «Қара сөздер» (Отызыншы сөз).