Олжас Сүлейменовтің Теріс сөздер атты студенттерге оқыған лекциясында
Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Совет Одағының Батыры Мәди Бегенов атындағы орта мектептің математика пәнінің мұғалімі — Жалиева Айман Алтыбаевна.
Палиндромдар — симметриялық сөздер
Палиндромдар (симметриялық сөздер) деп солдан оңға да, оңнан солға да бірдей оқылатын сөздерді, мәтіндерді және сандарды айтамыз. Палиндром атауы грек тіліндегі palindromos — «кері жүруші», «артқа жүгіру» деген сөзден шыққан. Яғни палиндром — екі бағытта да бірдей оқылып, мағына беретін сөз не мәтін, тіпті сан.
Сөздер
Қазақ тілінде: тағат, кебек, қабақ.
Мәтіндер
Орыс тілінде кең тараған мысал: «А роза упала на лапу Азора».
Сандар
Сандық палиндромдардың шегі жоқ: 565, 505, 23732 және т.б.
Ең ұзын мысалдар
Әлемде жиі келтірілетін ең ұзын палиндром сөздердің бірі — фин тіліндегі saippuakauppias («сабын сатушы»). Фин тілінде тағы бір мысал бар: solutomaattimittaamotulos (25 әріп). Орыс тілінде ұзын палиндром сөздердің бірі ретінде наворован аталады.
Әдебиеттегі палиндромдар туралы
Кей деректерге сүйенсек, авторлық палиндромдар Орта ғасырларда пайда бола бастаған. Орыс әдебиетінде Гаврила Державиннің «Я иду с мечем судия» палиндромы туралы нақты мәліметтер бар. Ал «А роза упала на лапу Азора» палиндромы балалар жазушысы Алексей Толстойдың «Алтын кілт, немесе Буратиноның бастан кешкен оқиғалары» кітабы арқылы кеңінен танылды.
Қазақ тіліндегі зерттеу жайы
Қазақ тіліндегі палиндромдарды арнайы зерттеген немесе оларды жүйелі түрде құрастырған тұлғалар туралы мәліметтер өте аз. Бұл тақырып әлі де жинақтауды, талдауды және салыстырмалы зерттеуді қажет етеді.
Олжас Сүлейменовтің пайымы: жазу бағыты және «механикалық» палиндромдар
Олжас Сүлейменов студенттерге арналған «Теріс сөздер» лекциясында палиндромдардың фонетикалық себептермен емес, көбіне жазу мен жазу бағытының өзгеруімен байланысты тууы мүмкін екенін айтады. Оның пікірінше, әліпбиді меңгеру кезеңінде (грек және латын дәстүрі) Оңтүстік Еуропада б.з.д. I мыңжылдықта жолдардың бағыты жиі ауысып отырған.
Негізгі ойлар
- Ерте дәуірдегі кей жазуларда бағыттың ауысуы сөзді керісінше оқуға әкеліп, «қате оқылған» палиндром әсерін тудырған.
- Осындай құбылыстарды ол «механикалық (қате) палиндромдар» деп атайды.
- Палиндромдар тек тілде ғана емес, музыка мен биологияда да кездеседі.
Мысал ретінде келтірілетін этимологиялық байлам
Лекцияда кейбір атаулардың жазылуы мен оқылуы тарихи жағдайда шатасып, кері оқылымға ұқсас құрылымдар бергені сөз болады. Мұндай пайымдар — жазу тарихын, әріп формаларын және бағыттық дәстүрлерді салыстыра қарастыруға жетелейтін қызықты гипотеза.
Математикадағы палиндромдар және симметрия
Енді математикадағы палиндромдар мен олардың қасиеттеріне назар аударайық. Симметрия термині грек тілінен аударғанда «ұқсас», «пропорционал», «бөліктердің бірдей орналасуы» деген мағыналарды білдіреді. Симметрияны біз табиғатта да, техникада да, өнерде де, ғылымда да жиі кездестіреміз.
Табиғатта
Көбелек пен емен жапырағының пішінінде симметрия айқын байқалады: ойша ортасынан бүктесек, екі жартысы дәл беттеседі.
Техникада
Автомобильдер мен ұшақтардың көптеген үлгілерінде конструкция симметрия қағидасына сүйенеді.
Ғылымда
Атом молекулалары мен кристалдардың құрылымында симметриялы орналасу заңдылықтары кездеседі.
Айналы симметрия және симметрия осі
Егер фигураны ортасынан сызық жүргізіп, сол сызыққа айна қойсақ, фигураның бір жартысы мен айнадағы кескін бірігіп толық бейнені береді. Мұндай симметрия айналы симметрия деп аталады, ал айна қойылған түзу симметрия осі болады.
Қар түйіршігінің симметриясы
Әрбір қар түйіршігі — қатып қалған су тамшысы. Пішіні әртүрлі болғанымен, олардың бәріне дерлік 6-дәрежелі бұру симметриясы және айналы симметрия тән.
Біз күн сайын айнадан өз бейнемізді көреміз. Бұл үйреншікті көрінгенімен, дәл осы қарапайым құбылыстардың өзінен терең заңдылықтарды байқай білу — философтар мен математиктердің таңдану қабілетіне тән қасиет.
Толық нұсқасы
Толық нұсқасын жүктеу.