Қазақша рефераттар

Өлеңге сатылай кешенді талдау жүргізу

Сабақ жоспары

Мақсат, мазмұн және талдау: «Қыс» өлеңі арқылы табиғат лирикасын түсіну

Бұл жоспар 5-сынып оқушыларына Абай Құнанбайұлының «Қыс» өлеңін оқытуға арналған. Негізгі назар — ақынның өмірі мен шығармашылығын таныту, мәтінді мәнерлеп оқу, әрі өлеңді сатылай кешенді талдау арқылы әдеби-теориялық ұғымдарды жүйелеу.

Білімділік

Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы түсінік беру, оқушылардың білім көкжиегін кеңейту.

Дамытушылық

Өлеңді талдау арқылы әдеби-теориялық білімді тереңдету; сауатты жазуға, дұрыс сөйлеуге, шапшаң ойлауға дағдыландыру; адам мен табиғат байланысын байқатып, ойды жинақтап, байланыстырып айтуға үйрету.

Тәрбиелік

Табиғатты аялауға, адалдыққа, шыншылдыққа және білімге құрметпен қарауға баулу.

Абай Құнанбайұлы: қысқаша таныстырылым

Тұлғалық болмысы

Абай Құнанбайұлы — қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаған ұлы ақын, ойшыл-философ, сазгер, аудармашы әрі қоғам қайраткері. Ол қазақ әдебиетіне жаңа көркемдік өлшем әкеліп, рухани жаңғыруға жол ашты.

Туған жері

Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қасқабұлақ өңірі.

Өнегелі ойлар

  • «Адамды, Алланы әділетті сүй» Әділет пен махаббатты өмірлік бағдар етуге үндейді.
  • «Атаңның баласы емес, адамның баласы бол» Адамгершілік өлшемін жоғары қояды.
  • «Біріңді қазақ, біріңді дос, көрмесең істің бәрі бос» Бірлік пен өзара құрметтің құндылығын айқындайды.

Шығармашылық әлемі

Абай поэзиясында «кәміл адам» идеясы — басты өзек. Ақын адам болмысы, білім, еңбек, мінез, қоғам және табиғат үйлесімі жайлы терең ой толғайды.

Поэмалары

  • «Масғұт»
  • «Ескендір»
  • «Әзімнің әңгімесі» (аяқталмаған)

Сөз өнері туралы

  • «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы»
  • «Біреудің кісісі өлсе, қаралы — ол»
  • «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»

Оқу-ғылым жайлы

  • «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
  • «Ғылым таппай мақтанба»
  • «Интернатта оқып жүр»

Табиғат лирикасы

  • «Жаз»
  • «Қыс»
  • «Күз»
  • «Жазғытұры»

Әлеуметтік мәселелер туралы

  • «Сегіз аяқ»
  • «Болыс болдым, мінеки»
  • «Қайран елім»
  • «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай»
  • «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман»
  • «Сабырсыз, арсыз, еріншек»

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, назарды шоғырландыру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

  • Ы. Алтынсариннің өмір жолын айту.
  • «Өзен» өлеңін жатқа айту.
  • Өлеңге сатылай кешенді талдау жасау.

III. Жаңа сабақ

  1. Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелер түсіндіріледі.
  2. Абайдың өмірі мен шығармашылығы бойынша қысқаша мағлұмат беріледі.
  3. Мұғалім «Қыс» өлеңін жатқа, мәнерлеп оқиды.
  4. Оқушылар өлеңді мәнерлеп оқып, дыбыс ырғағын, дауыс екпінін сақтауға дағдыланады.

Өлеңді сатылай кешенді талдау

Талдау жұмысы оқушыға өлеңнің мазмұнын ғана емес, құрылымы мен көркемдік құралдарын да жүйелі түрде ұғынуға көмектеседі.

Негізгі мәліметтер

1) Авторы
Абай Құнанбаев — ұлы ақын, ойшыл-философ, композитор, аудармашы, реформатор.
2) Тақырыбы
Қыс мезгілінің ерекшелігі: ащы аяз, долы боран кезіндегі ауыл мен ел өмірі.
3) Жанр түрі
Өлең. Табиғат лирикасына жатады, өйткені ақын қыстың қатаң мінезін өз сезімі арқылы танытады.
4) Идеясы
Қыстың сұсты сипатын күшейте суреттеп, адамды табиғаттың долы күшіне төтеп беруге шақырады.

Құрылымы мен өлшемі

5) Шумақ
Өлең 5 шумақтан тұрады. Шумақ — аяқталған синтаксистік біртұтас ой.
6) Тармақ
Өлең 22 тармақты. Тармақ — өлеңнің әр жолы.
7) Бунақ
Дауыс ырғағымен бөлінуіне қарай 2–3 және 3–3 бунақты болып келеді.
8) Буын саны
11 буынды.
9) Ұйқас түрі
Қара өлең ұйқасы (а-а-б-а) және кезекті ұйқас (а-б-в-б) үлгілері кездеседі. Ұйқас — тармақ соңындағы дыбыстардың үндестігі арқылы өлеңге әуез беретін көркемдік жүйе.

Көркемдік құралдар (троп түрлері)

Эпитеттер

ақ киімді, денелі ақ сақалды; ақ қырау; кәрі құда; ақ орда; жас балалар; қайран жылқы; кәрі шал.

Кейіптеу

Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,

Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.

Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,

Басқан жері сықырлап келіп қалды.

Дем алысы — үскірік аяз бен қар,

Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды.

Теңеу

ұшпадай, бұлттай.

Сөздікпен жұмыс

Ұшпа
жеке, шоқ бұлт.
Бурадай
түйенің долданып, ашулануы (мінезденуі).

Тәрбиелік мәні

Қыстың қытымыр боранында мал соңында жүріп, қар жамылып, мұз жастанған жылқышылардың төзімі мен ерлігі үлгі болады. Ақын елді сақтыққа, қиындыққа мойымай, амандықты ойлауға үндейді.

Қорытынды бөлім

V. Үй тапсырмасы

  • «Қыс» өлеңін жаттау.
  • Қыс мезгілі туралы сурет салып келу.

VI. Бағалау

Сабаққа белсенді қатысқан оқушылардың білімі бағаланып, тиісті бағалары қойылады.

Бағалау кезінде: мәнерлеп оқу, талдау логикасы, әдеби терминдерді дұрыс қолдану және ойды байланыстырып сөйлеу дағдылары ескеріледі.