Бюджет балансы және бюджет тапшылығы
Бюджет теңгерімі: баланс, профицит және тапшылық
Әр бюджетте кіріс пен шығыс бөліктері теңестірілгені, яғни баланстандырылғаны дұрыс. Баланс — бұл тепе-теңдік. Бюджет жасалғанда негізгі міндет — мемлекеттің ақшалай түсімдері мен шығыстары осындай тең күйге жетуі.
Негізгі ұғымдар
- Профицит
- Кірістердің шығыстардан асып түсуі. Әдетте мемлекеттік борышты өтеуге бағытталады немесе бюджет қаражатының бос қалдығын құрайды.
- Тапшылық
- Шығыстардың кірістерден асып түсуі. Едәуір әрі тұрақты тапшылық қаржы жүйесінің дағдарыстық жай-күйін білдіруі мүмкін.
Профициттің бағытталуы
Бюджет кірістері шығыстардан артық болған жағдайда профицит қалыптасады. Ол мемлекеттік борышты өтеуге жұмсалады немесе республикалық және жергілікті бюджеттерде бос қалдық ретінде сақталуы мүмкін.
Бюджеттік жыл аяқталған кезде қалыптасқан бос қалдықтар Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың арнайы шоттарына есептеледі. Бұл қаражат кассадағы айналымдағы нақты ақшаның өсімін қамтамасыз етуге және тиісті органның мемлекеттік борышын жабуға пайдаланылуы ықтимал. Мұндай қажеттілік болмаған жағдайда, қаражатты пайдалану туралы шешімді тиісті әкімшіліктер қабылдайды.
Тапшылық және оның салдары
Шығыстардың кірістерден асып түсуі мемлекеттік бюджеттің тапшылығын тудырады. Тапшылықтың ұйғарымды деңгейі ретінде, әдетте, жалпы ішкі өнімге қатысты 2–3% аралығы қарастырылады. Мұндай деңгейде тапшылықты мемлекеттік қарыз шығару арқылы немесе ақша эмиссиясының көмегімен салыстырмалы түрде жеңіл жабуға болады.
Ұзаққа созылған тапшылықтың тәуекелі
Егер тапшылық едәуір әрі созылмалы сипат алып, ол қосымша ақша эмиссиясымен (тауар айналымының қажеттіліктерінен тыс) жабылса, бұл инфляцияның күшеюіне, ақша айналысы заңдылықтарының бұзылуына, ақшаның құнсыздануына, нақты табыстардың және халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Тапшылықтың негізгі себептері
- Экономикадағы өндірістің жалпы құлдырауы.
- Қоғамдық өндіріс шығындарының өсуі.
- Тауар жиынымен қамтамасыз етілмеген ақшаның шектен тыс шығарылуы.
- Экономиканың даму деңгейіне сәйкес келмейтін едәуір әлеуметтік шығыстардың басым болуы.
- Әскери шығыстар мен басқару шығыстарын қаржыландырудың қомақты ауқымы.
- «Көлеңкелі» экономиканың ірі айналымы.
- Ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шығыстар мен ысыраптар.
Тапшылықты жабу тәсілдері
а) Мемлекеттік қарыздар
Қарыз құралдарын шығару арқылы тапшылықты қаржыландыру.
ә) Салық салуды көбейту
Кірістерді арттыру мақсатында салықтық жүктемені өзгерту.
б) Ақша эмиссиясы
Тікелей ақша шығару немесе жанама түрде бағалы қағаздар арқылы ақша ұсынысын ұлғайту.
Эмиссияның жанама тетігі
Ақша эмиссиясы тікелей банкнот шығару арқылы ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарып, оларды коммерциялық банктерге орналастыру арқылы да іске асуы мүмкін. Бұл жағдайда банктер резервтерін ұлғайтады, ал банктік мультипликатор әсерінен айналыстағы ақша көлемі өседі.
Бюджет тапшылығы және фискалдық саясат: 3 тұжырымдама
1) Жыл сайын теңдестірілетін бюджет
Бұл тәсіл ұзақ уақыт бойы фискалдық саясаттың негізгі мақсаты ретінде қарастырылды. Алайда мұндай қағида фискалдық саясаттың тұрақтандырушы, циклге қарсы әлеуетін әлсіретеді және кейде экономикалық ауытқуларды күшейтуі мүмкін.
Құлдырау мен жұмыссыздық кезінде халық табысы азаяды да, салық түсімдері автоматты түрде қысқарады. Бюджетті дәл сол жылы теңестіру талабы мемлекетке салық мөлшерлемелерін көтеруді немесе шығыстарды қысқартуды (кейде екеуін қатар) мәжбүр етеді. Нәтижесінде жиынтық сұраным төмендеп, өндіріс одан әрі құлдырауы ықтимал.
Инфляция жағдайында ақшалай табыстардың өсуі салық түсімдерін өздігінен арттырады. Бюджет артықшылығын жою үшін мемлекет салық мөлшерлемелерін төмендетуге, шығыстарды көбейтуге немесе осы шараларды үйлестіруге мәжбүр болады.
2) Циклдік негізде теңестірілетін бюджет
Бұл тұжырымдамада бюджет жыл сайын емес, экономикалық цикл шеңберінде теңестіріледі. Құлдырауды жұмсарту үшін мемлекет әдейі тапшылыққа жол беріп, салықтарды азайтады және шығыстарды арттырады.
Кейінгі өрлеу кезеңінде, керісінше, салықтар ұлғайтылып, шығыстар қысқартылады, ал пайда болған профицит құлдырау жылдарындағы тапшылықты өтеуге бағытталады. Осылайша циклге қарсы саясат жүргізіліп, бюджет цикл бойында теңгеріледі.
Әлсіз тұсы: құлдыраулар мен өрлеулер тереңдігі және ұзақтығы бойынша әрдайым бірдей емес. Бұл бюджет теңгерімінің «циклдік» қисынын бұрмалауы мүмкін.
3) Қаржының функционалдық тұжырымдамасы
Мұнда негізгі мақсат — макроэкономикалық тұрақтылыққа жету және экономиканың жалпы теңгерімін қамтамасыз ету. Бұл тәсілде бюджетті теңестіру екінші кезектегі мәселе саналады: тапшылыққа да, мемлекеттік борыштың өсуіне де, тіпті кей кезеңдерде профицитке де жол беріледі.
Экономикалық өсу барысында салық жүйесі бюджет кірістерін автоматты түрде ұлғайтып, тұрақтандырушы әсер береді деген болжамға сүйенеді. Сонымен қатар, бұл тұжырымдамада ірі тапшылық пен мемлекеттік борыштың өзі әрдайым «қалыпты экономика үшін қауіпті емес» деген ұстаным кездеседі.
Нәтижелік талап
Циклдік және функционалдық тәсілдерге бағдарланған фискалдық саясат ақша айналысының жай-күйін ескеретін, тапшылықтың қалыптасуын бақылайтын, сондай-ақ шығыстардың бағыттары бойынша тиімді шараларды қаржыландыруды қамтамасыз ететін негізделген қаржылық бағдарламаны әзірлеуді талап етеді.
Мемлекеттік қаржы жүйесіндегі бюджеттік процедураның орны мен рөлі
Мемлекеттік бюджет жүйесі ақша қаражаттарын қайта бөлуді экономикалық өсімнің сапасы мен нәтижесі арқылы айқындайды. Қазақстан үшін бюджет елдің жаһандық шаруашылық байланыстар жүйесіне толық кірігуіне және өтпелі кезеңнің қиындықтарын еңсеруіне мүмкіндік беруі тиіс.
Қайта құру кезеңінен бастап 2000 жылдың басына дейін ел ауқымды өзгерістерді бастан өткерді. Сол кезеңдердің ерекшелігі — «ойын ережелерін» тұрақты ұстап тұруға қауқары жетпей, әлеуметтік күштердің ықпалына қарай жиі құбылып отырған мемлекеттік биліктің болуы.
Қазір Қазақстан бюджет жүйесін және жалпы экономиканы сапалы түрде реформалау арқылы осы өтпелі өзгерістердің аяқталуына жақындады. Бюджет процесін оңтайландырудың басты мақсаттарының бірі — мемлекеттің қаржы ресурстарын қайта бөлу кезіндегі тиімділігін арттыру.
Бюджет саласын жақсарту: үш көзқарас
1) Қаржыландыру көлемі
Нәтижеге жетудің басты тетігі ретінде бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтуға басымдық беру.
2) Бөлу бағыттарын болжау
Бюджет қаражатын бөлу құрылымын дәлелді жоспарлау мен болжамға сүйендіру.
3) Процедура және «қаржылық технологизм»
Қаржыны бөлу тәртібі мен рәсімдерінің сапасын негізгі фактор ретінде қарастыру.
Неге процедура маңызды?
Мемлекеттік ресурстарды тиімсіз пайдалану көбіне нақты рәсімдердің әлсіздігінен туындайды: бюджет процесінің барлық сатыларындағы бұрмалаулар бюджетті қалыптастыру мен орындауға елеулі кедергілер жасайды. Процедуралық мәселелердің шешілмеуі мемлекеттік меншікті басқаруда да тиімсіздікке әкелуі мүмкін.
Акционерлеу, жекешелендіру, банкроттықты ескеру және қаржылық сауықтыру шараларын жүргізу барысында да рәсімдердің кемшілігі мемлекет үшін қаржылық шығын тәуекелін арттырады.
Мемлекеттік қаржы ресурстарын тиімді пайдалану кейде «тиімді ығыстыру әсеріне» тәуелсіз болуы мүмкін: жекелеген секторлардағы экономикалық белсенділік төмендегенде мемлекеттік шығыстардың өсуі ықтимал.
«Қаржы технологизмі» нені білдіреді?
Бұл ұстаным бюджет процесін регламенттеуге, бюджет саласындағы институттардың өзара іс-қимыл тәртібін айқындауға, билік өкілеттіктерін үйлестіруге және жауапкершілікті нақтылауға сүйенеді. Яғни мәселе тек сомаларда емес, сол сомалардың қалай келісіліп, қалай бөлініп, қалай бақыланатынында.
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі күшіне енгеннен бері рәсімдерді жүйелеу бағытында бірқатар шаралар іске асырылып, мемлекеттік қаржы жүйесінде оң үрдістер байқалды.
Бюджеттік процедура — тек формальдылық емес
Бюджет процесінің рәсімдері шешім қабылдауды жай ғана «нысанға» түсіру емес. Ол — мемлекеттік қаржыны пайдалану арқылы әлеуметтік-саяси және экономикалық топтардың мүдделерін келісудің алаңы. «Бюджет технологизмі» тұрғысынан қарағанда, процедуралық мәселелер бюджеттің сандық көрсеткіштерінен де басым болуы мүмкін.
Бұл тұста М. Вебер сипаттаған «технологиялық бюрократия» қағидасын еске алуға болады: қоғамнан бөлінген кәсіби мемлекеттік қызметкерлердің міндеттерін дәл әрі тәртіппен орындауы басқарудың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік шығыстардың басымдығы туралы пікірталас
Бюджеттік процесті талдағанда мемлекеттік қаржыландырудың экономикалық нысандарын оңтайлы таңдау мәселесі ерекше орын алады. Нарықтық экономикадағы бәсеке қалай қозғаушы күш болса, бюджеттік процесс те қаражатты неғұрлым ұтымды бөлу тетігі ретінде қарастырылады.
Инвестицияның «локомотиві»
Кейбір зерттеушілер Кейнс мультипликаторы әсерін негізге алып, тұрақты өсім үшін әскери-өнеркәсіп кешеніне инвестиция салу маңызды, ол ұлттық экономиканы ілгерілететін «локомотив» болуы мүмкін дейді.
Адам капиталы және бағдарламалар
Басқа көзқарас бойынша, басым бағыт — білім беру, ғылым және мәдениет. Тағы бір пікір қоғамдық шығындарды әртүрлі мемлекеттік бағдарламалар арқылы қайта бағдарлауды ұсынады. «Жаңа физиократтар» Ф. Кенэ қағидасына сүйеніп, экономикалық өсім үшін ауыл шаруашылығына инвестицияны күшейту қажет деп санайды.
Процедураның өзегі: тепе-теңдік
Кез келген бюджет белгілі бір деңгейде қайшылықтарды реттеудің нәтижесі: оның мәні — тепе-теңдікті іздеу, яғни ақша мен билік арасындағы үйлесімді арақатынасты табу. Сондықтан бюджеттік процедура жүйесінің басты сипаттамасы — осы тепе-теңдіктің институционалдық түрде қамтамасыз етілуі.
Бұл тепе-теңдік динамикалық сипатта болады: ағымдағы қаржы жылы мен келесі жылды салыстырғанда ережелердің жетілдірілуі күтіледі.
Басты процедуралық буындар
- Бюджет туралы заң жобасын дайындау және қарау.
- Бюджетті бекіту.
- Бюджетті атқару және атқарылуын бақылау.
Соңғы онжылдықта Қазақстанның бюджет саласы дамығанымен, экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан негізделген құрылым мен мемлекеттік шығыстар көлемі әрдайым күтілген нәтижеге жеткізе бермеді.