Миф - адамгершілік
Миф дегеніміз не?
Бұл тақырыпқа қатысты «жаңалық» ашудың қажеті шамалы: «миф» және «мифология» ұғымдарының анықтамалары арнайы сөздіктер мен кітаптардың кіріспелерінде-ақ кеңінен түсіндіріліп келеді. Мұнда сол түсініктерді қысқа әрі жалпылама түрде жинақтап беруді мақсат етеміз.
Мифтің мәні: ертедегі дүниетаным
Миф — ерте замандағы адамдардың өзі туралы, қоршаған ортасы туралы, жалпы ғалам туралы, ондағы тәртіп пен байланыс туралы, сондай-ақ пайда болу мен жоғалу жайындағы түсінігі.
Негізгі түйін
Миф — адамдардың адамтану және дүниетану туралы көзқарасын, ақиқатқа қатысты түсінігін білдіретін тұтас жүйе.
Ежелгі адам үшін ғаламда белгілі бір тәртіп бар: онда жануарлар мен адамдар ғана емес, перілер, құбыжықтар, Құдайлар, дәулер, алыптар да мекендейді. Сондықтан миф — ғалам мен адам туралы, Құдайлар мен құбыжықтар туралы, рухтар мен аруақтар туралы, алғашқы адамдар мен адам сипатты батырлар туралы түсінік.
Ең маңыздысы: ертедегі адам мифті ойдан шығарылған ертегі деп емес, керісінше, бүткіл дүниенің жалғыз ақиқаты деп қабылдаған.
Миф және синкреттілік: ғылым, өнер, мәдениеттің бастауы
Ежелгі адам кез келген әрекетінің себебін озарт (мифтік-танымдық түсінік) арқылы түсіндірген. Демек, айтылатын ертегі мен жырдың да, салынатын суреттің де, айтылатын ән мен өлеңнің де, тарихтың да, биленетін бидің де арғы жағында озарттық түсініктер жатыр.
Қорытынды
Миф — бүгінгі ғылымның, өнердің, мәдениеттің бастапқы, бір-бірінен ажыратылмаған сатысы.
Ғылыми атауы
Мұндай ажырамаған күй ғылымда синкреттілік деп аталады.
Мысалы, ертегі мен жырдың түпқазығында миф жатады. Бүгінгі ертегі мен жырды байыптап қарап, белгілі бір заңдылықтарға сүйене отырып саралау арқылы ежелгі озарттық түсініктерді сұрыптап, бөліп шығаруға болады.
Мифтің қызметі: уақыт, тіл, қауым, мораль
Миф туралы қысқа әрі көркем тұжырым ретінде Дж. Ф. Бирлайн анықтамасына жүгінуге болады: миф адам баласы үшін көбіне өзгермейтін, тұрақты нәрсе. Ондағы жалпы модельдер, сюжеттер, тіпті ұсақ детальдар да әр жерде, әр нысанда қайталанып кездеседі.
- Миф — ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан ата-бабаларымыздың естелік мұраларының жиынтығы.
- Ол түйсіктің (санадан тыс) құрылымына да енеді; тіпті біздің қанымызда, генімізде «таңбаланған» болуы мүмкін деген түсінік бар.
- Миф — жазба тарих басталғанға дейінгі өткен оқиғалар туралы әңгіме ғана емес, болашақта болар оқиғалардың маңызын да баяндайтын әңгіме.
- Озарт — өткен мен бүгінді, бүгін мен ертеңді біртұтас етіп матайтын жіп.
- Миф — бес сезімнің ар жағындағы ақиқаттарды бейнелейтін ғажайып тіл; ол түйсіктегі бейнелер мен саналы ой тілі арасындағы кеңістікті толтырады.
- Миф — адамды біртұтас қауымдастыққа топтастыратын «желім»: қауымның, ру-тайпаның, ұлттың өзін анықтауы мен өзін тануының негізі.
- Миф — адамгершілік пен имандылық заңдарының қалыптасуында қажет тетік: моральдық ұстанымдар көбіне дін мен озарттан өсіп шығады.
- Миф — өмірге мән-мағына беретін сенім-нанымдар жиынтығы; ол адам мен қоғамның өз ортасына жарасымды түрде үйренісуіне ықпал етеді.
Мифологиялық сөздік жасау тәжірибесі
Бұл кітапқа енгізілген тақырыптық мақалалардың әрқайсысы толық дәлелдер мен мысалдарды келтіріп, тәптіштеп түсіндіруді талап етеді. Біз соған ұмтылдық, бірақ барлығын бір кітапқа сыйғызу мүмкін болмағандықтан, мәтінді ықшамдауға мәжбүр болдық.
Кей тұста әңгіме анықталмай қалғандай немесе орта тұсынан басталып кеткендей әсер туса, мұны мәтіннің ықшамдалуымен байланысты деп қабылдаңыз.
Жеке мақалаларда қозғалған мифтік мәселелер, мифтік кейіпкерлер мен ұғымдар тарихи уақыт деңгейінде өзара ұштастырылып, тұтас мифология ретінде түсіндірілуді қажет етеді. Арғықазақ мифологиясының негізгі тұжырымдарының долбары мен бастапқы қағидалары бізде бар, алайда алдымен оқырманды жекелеген мәселелермен таныстыруды жөн көргендіктен, ол бөлік кітапқа енгізілмеді.
Сондықтан сенімдік аңыздарда, сондай-ақ тілде айқын мифтік сипаты бар немесе ықтимал мифтік табиғаты бар сөздермен, есімдермен, ұғымдармен толық болмаса да, қысқаша танысып шығу маңызды. Бұл — «мифологиялық кіріспенің» міндеті.
Біз шамамен алпысқа жуық жеке ұғым мен есімді сөздіктік мақала ретінде беріп отырмыз. Олар табиғатының ала-құлалығымен ерекшеленеді және «мифология осындай қабаттарды қамтиды» деген түсінік қалыптастыру үшін жинақталды. Бұл тізім алдағы уақытта толықтырылып, түзетіледі.
Соңғы сұрақ мәтіннің өзегін қайта еске салады: миф дегеніміз не?