Оқушылардың тілдік қорын дамытудың жолдары

Оқушылардың тілдік қорын байыту — тек сөз жаттату емес, ойды дәл, мәдениетті әрі көркем жеткізуге үйрету. Ауызша тіл мен жазбаша тілді қатар дамыту үшін сабақ құрылымын түрлендіріп, оқушыны сөйлетуге, дәлелдеуге, талдауға, салыстыруға жүйелі түрде жетелеу қажет.

Ауызша тілді дамытуға тиімді форматтар

пікірталас, әдеби айтыс сабақтары
баспасөз конференциясы, брифинг
көзқарас сабақтары (ұстанымды дәлелдеу, қарсы пікірді тыңдау)

Жазбаша тілді дамытуға тиімді форматтар

реферат қорғау
конференция, семинар-сабақ
мәтін бойынша талдау, салыстыру, шығармашылық жазба жұмыстары

Кейстік үлгі: «Билер соты» сабағы

8-сыныпта М. Әуезовтің «Қараш-Қараш оқиғасын» оқып болғаннан кейін қорытынды ретінде «Билер соты» форматында сабақ өткізу өте нәтижелі. Бұл жағдайда «сот» бас қылмыстылар — Сәлмен мен Жарасбайға жүргізіледі. Ақтаушы, айыптаушы, куә, би, төбе би секілді рөлдер белгіленеді.

Неге бұл формат тіл дамытады?

1) Ұғымдық өрісті кеңейтеді

Оқушы «төбе би», «билер тартысы», «дала соты» секілді көнерген, бірақ тарихи-мәдени маңызы бар ұғымдармен танысып, олардың қызметі мен мағынасын түсінеді.

2) Сөздік қорды байытады

Мәтіндегі «қалжа», «саралаетек», «күң» сияқты түсініксіздеу сөздер шығарма контексінде ашылып, оқушының белсенді лексикасына жақындайды.

3) Сөйлеу мәдениетін қалыптастырады

Айыптаушы мен ақтаушының сөзі мақал-мәтелге, шешендік оралымдарға сүйеніп, басты дәлел ретінде шығармадан үзінді келтіруді талап етеді.

Бұл тәсіл әсіресе маңызды, өйткені «Қараш-Қараш оқиғасы» тілдік байлығы мен тақырыптық ауқымы жағынан күрделі шығарма. С. Мұқановтың: «М. Әуезов өзінің алғашқы шығармаларымен-ақ қазақ прозасын еуропалық проза деңгейіне көтерді» деген бағасы да туындының көркемдік қуатын аңғартады. Шебер мұғалім мәтінді тек мазмұндық білім үшін емес, ең алдымен оқушының көркем тілін жетілдіру құралы ретінде оқыта білуі тиіс.

Есте ұстайтын қағида

Әдебиет сабағындағы тіл ұстарту жұмыстары міндетті түрде оқытылып жатқан көркем шығарманың тіл ерекшелігіне сүйеніп жүргізілуі керек. Тіл дамыту белгілі бір ұғым, білім берумен ұштасқанда ғана нәтижелі әрі қызықты болады.

Пікірталас пен әдеби айтыс: дәлелді сөйлеуге үйрету

Оқушылардың ауызша тілін дамытуда пікір қорғау мен әдеби айтыс сабақтары ерекше орын алады. Мұндай сабақта оқушы «сылдыр сөзге» салынбай, ойын дәлелді жеткізуге міндетті: ғылыми материалға сүйенеді, ең бастысы — талқыланып отырған шығармадан нақты мысал, үзінді, дәйек келтіреді.

Мысал тақырып: «Абай жолындағы» әйелдер бейнесі

Пікірталас «Ұлжан — бақытты ана ма?» деген сұрақ төңірегінде өрбісе, оқушылар Ұлжанның сөздерінен үзінді алып, өз ұстанымын дәлелдеуге пайдалана алады. Мұндай жұмыс бір жағынан кейіпкер болмысын ашса, екінші жағынан бүгін сирек қолданылатын «күндестің аты — күндес», «күндестің күлі — күндес» тәрізді тұрақты оралымдарды танытады.

Әйелдер бейнесін талдағанда тек диалогпен шектелмей, Тоғжан, Әйгерім сияқты кейіпкерлердің портреті, іс-әрекеті, мінездемесі берілетін тұстардан да мысал алу тиімді. Әуезовтің көркем, сұлу тілі дәл осы тұстарда ерекше айқындалады.

Практикалық талдау: көркем тілдің тетіктерін ашу

Көркем тіл мәтін арқылы меңгеріледі. Сондықтан практикалық жұмыстардың өзегі — автордың эстетикалық табысын нақты тілдік құралдармен таныту: теңеу, эпитет, метафора, образ жасау тәсілдері.

«Абай жолы»: тіл көркемдігіне талдау

«Жайлауда» бөліміндегі кей тұстарды (бірнеше беттік үзіндіні) талдату өте өнімді: Мұхтар Әуезов Біржан, Оралбай, Керімбала, Әйгерім, Үмітей, Балбала, Базаралы секілді кейіпкерлердің кескін-келбетін айшықты сөздермен кестелейді. Оқушы портреттерден теңеу мен эпитетті табуға, олардың әсерін түсіндіруге дағдыланады.

І. Жансүгіров: поэтикалық талдау және салыстыру

Ақын шығармашылығын қорытындылағанда поэзияның поэтикалық-эстетикалық нәрін тілдік тұрғыдан талдату пайдалы. Мәселен, «Құлагердегі» Көкше көріністерін С. Сейфуллиннің «Көкшетауындағы» суреттеумен салыстыру арқылы екі ақынның суреткерлігі, халық тілін поэтикалық тілге айналдыру шеберлігі ашылады.

Салыстырмалы тапсырмалар үлгісі

Екі ақынның теңеу, метафора, эпитет жасау тәсілдерін талдау.
Көкше көріністерін қай ақын оқушы талғамына жақын суреттегенін дәлелмен анықтау.
Көкше бейнеленген суреттер арқылы ауызша және жазбаша суреттеме жазу.
«Қай ақын Көкшені шебер суреттеген?» деген сұрақпен пікірталас ұйымдастыру.
«Құлагердегі» жүйрік сипаттамасын Абайдың «Аттың сыны» өлеңімен салыстыру.

Пәнаралық байланыс: көркем тілге кең өріс ашу

Оқушылардың көркем тілін дамытуда бейнелеу өнері мен музыка сабақтарының ықпалы зор. Әдебиет пәні мұғалімі осы пәндер мұғалімдерімен бірлесе отырып, жүйелі жұмыс жүргізсе, тілдік нәтиже айқын көрінеді.

Бейнелеу өнерімен ықпалдастыру

Мысалы, сурет пәнінің мұғалімі күз көрінісін бояу арқылы қалай бергенін талқылайды: сұр қорғасын, күңгірт реңктермен қатар сап-сары, жасыл түстердің қызметін көрсетеді. Осыдан кейін әдебиетші мұғалім тіл дамытуға бағытталған тапсырма ұсынады.

Тапсырма

Сурет бойынша күз көрінісіне суреттеме құрастыру (ауызша/жазбаша), «алтындай жарқырап», «сары нұрға бөленіп» тіркестерін қолдану.
Сурет пен өлеңді салыстыру: бояу мен көркемдегіш сөздердің ұқсастығын анықтау, күзді қайсысы дәл бергенін дәлелдеу.

Музыкамен ықпалдастыру

І. Жансүгіровтің «Күй», «Күйші» поэмаларын өткенде музыка пәні мұғалімімен бірлесе жұмыс жасау өте тиімді: поэмада сөзбен кестеленетін күйлерді тыңдап, ақын суреттемесімен қатар талдауға болады.

Тапсырма

Күйден алған әсерің туралы шағын пікір-толғау айту.
Ілияс музыка тілін көркем сөзбен жеткізе алды ма? Поэмадан үзіндімен дәлелдеу.
Күйді сипаттайтын образды сөздерді тауып, олардың маңызын қысқаша тұжырымдау.

Тіл дамыту жұмыстарын тарих, биология сияқты пәндермен де байланыстыруға болады. Мысалы, 9-сыныпта Махамбет Өтемісұлы шығармашылығын өткенде тарих пәнімен кіріктірілген «сабақ-дуэт» ұйымдастыру — мазмұнды тереңдетіп қана қоймай, оқушының тарихи-танымдық лексикасын кеңейтеді.

Сөздік жұмысы және мақал-мәтел: тіл байлығының өзегі

Тіл ұстарту — ең алдымен сөзбен жұмыс. Тіл байлығының өлшемі — оқушының сөздік қорының молдығы ғана емес, сол қорды орынды, тиімді, әрі көркем пайдалана білуі.

Сөздіктермен жүйелі жұмыс

Түсіндірме сөздік көркем шығарманы, әсіресе тарихи тақырыптағы мәтінді оқуда оқушыға нақты сүйеніш болады. Сонымен бірге фразеологиялық сөздік пен терминдер сөздігін де мақсатты түрде қолдандыру қажет. 5–8-сыныптарда әр сабақта қысқа сөздік жұмысы үздіксіз жүріп отырғаны дұрыс.

«Сөздік қоржын»: жинақтау және қолдану

Әр оқушыға әліпби тәртібімен «Сөздік қоржын» жасатуға болады: қалташаларға жаңа сөздерді, мақал-мәтелдерді, шешендік нақылдарды салып отырады. Қалаған атаумен рәсімдеуге болады: мысалы, «Жиреншенің дорбасы» немесе «Қарашаштың сандығы».

«Жәрмеңке сабақ»: белсенді лексикаға айналдыру

Мұғалім белгілі бір уақытта «жәрмеңке сабақ» өткізіп, қоржындағы сөздердің «дорба түбінде» қалып қоймауын қадағалайды. Жәрмеңкеде асыл сөздер «сатылады», ал «сатып алушы» оны тек білімімен алады: мағынасын түсіндіреді, сөйлем құрайды, мәтін ішінде қолданады.

Алтын қақпа

Сөзді дұрыс қолданса ғана «қақпа» ашылады: анықтама + сөйлем + дәлел.

Сиқырлы қазан

Қазанға «сөз» түседі, есесіне оқушы шағын мәтін немесе мақалмен жауап қайтарады.

Таңғажайып алаң

Тіркес/мақалдың жалғасын табу, мағынасын ашу, өмірлік жағдаймен байланыстыру.

Қорытынды ой

Ертеңгі күннің бүгінгіден нұрлы болуына ықпал ететін құдіретті күш — білім. Бүгінгі күн талабы да соған сай жоғары: оқушыны тек оқырман емес, ойы орнықты, сөзі дәл, тілі бай тұлға ретінде тәрбиелеу — мұғалім еңбегінің өзегі.