Салтан патша ертегі
Д. Нүрпейісова атындағы Халықтық музыка академиясы
Атырау музыка колледжі
Н. А. Римский-Корсаков — «ертегі композиторы»: опералық шығармашылығы негізінде
Құрастырған
МТПБ оқытушысы Шукурова Н. Т.
Пән
Әлемдік музыка әдебиеті
Курс / бөлім
III курс, Музыка теориясы
Сабақ тақырыбы
Опералық шығармалардағы ертегі табиғаты және музыка–табиғат байланысы
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Римский-Корсаковтың «ертегі композиторы» ретіндегі ерекшелігін нақтылау, опералық шығармаларындағы музыка мен табиғат байланысын айқындау, музыкалық талдау дағдыларын жетілдіру.
Дамытушылық
Сөздік қорды байыту, аналитикалық қабілетті және қисынды ойлауды дамыту.
Тәрбиелік
Орыс классигінің шығармашылығы арқылы музыкаға қызығушылықты арттыру, опера жанрын түсінуге баулу.
Сабақ форматы
Түрі: білімді бекіту
Типі: бекіту, қорытындылау
Әдістер (интерактив элементтері)
- СТО: «Миға шабуыл»
- Болжау, топтастыру стратегиялары
- Дәстүрлі түсіндіру
- Бейнематериалдардан үзінділер
- «Ауыстырмақ» ойыны
- Музыкалық викторина
Пәнаралық байланыс және құралдар
Пәнаралық байланыс
Шетел тарихы, музыка теориясы, әдебиет, орыс тілі, музыкалық шығармаларды талдау.
Көрнекілік құралдары
Тақта, ноутбук, мультимедиа проекторы, мультимедиа презентация.
Сабақтың барысы: құрылым және логика
-
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижені нақтылау.
-
2) Үй жұмысын тексеру және өткенді бекіту
«Миға шабуыл», болжау және топтастыру стратегиялары арқылы ертегі опера тақырыбын жүйелеу.
-
3) Жаңа материал
- Н. А. Римский-Корсаковтың өмірі мен шығармашылығына шолу
- Бейнематериалдардан үзінділер (киностудия форматы)
- Опералық шығармашылыққа шолу: ойын, викторина
-
4) Бағалау
Жеке және топтық жұмыстар нәтижесін бақылау, кері байланыс.
-
5) Үй тапсырмасы
Музыканың әдебиет және бейнелеу өнерімен байланысы туралы мысалдар жинақтау; ортақ тақырыптарды табу.
Музыка мен әдебиет: шығармашылықтың ортақ кеңістігі
Музыка басқа өнер түрлерімен — әсіресе әдебиет пен көркемсуретпен — тығыз байланысады. Әдеби, музыкалық және бейнелеу туындыларында бір ортақ тақырып болуы мүмкін. Жазушылар, ақындар, суретшілер мен композиторлар бір-біріне жаңа шығармаларға шабыт береді.
М. П. Мусоргский
— В. Гартман
М. И. Глинка
— А. С. Пушкин
Н. А. Римский-Корсаков
— А. С. Пушкин
Неге Римский-Корсаковты «ертегі композиторы» дейді?
Римский-Корсаков өз операларының негізіне әдеби сюжеттерді, әсіресе ертегі желілерін жиі алған. Орыс музыкасында ертегілік образдардың гүлденуіне оның еңбегі айрықша. Ертегі мен ән — халықтың жан дүниесін жеткізетін құдіретті арна, ал композитор осы арнаны оркестрлік бояулармен, жарқын мелодикамен және табиғат көріністерімен ұштастыра білді.
Ертегі операларынан мысалдар
- «Салтан патша туралы ертегі»
- «Садко»
- «Ақшақар»
- «Алтын әтеш»
- «Өлімсіз Кощей»
Сабақтағы бағыт
Ертегілік сюжеттер арқылы музыкалық бейне қалай жасалады? Табиғат дыбыстары оркестрде қалай «суреттеледі»? Осы сұрақтар талдау өзегіне айналады.
«Салтан патша туралы ертегі»: музыкалық бейне және үш ғажайып
Сабақ ертегі әлеміне «саяхат» түрінде құрылады: оқушылар Пушкин жазған сюжетке сүйеніп, Римский-Корсаковтың операдағы музыкалық шешімдерін тыңдау арқылы талдайды. Мұнда негізгі сұрақ — композитор оркестр арқылы кеңістік пен табиғатты қалай көрсетеді?
Теңіз көрінісі: оркестрлік «сурет»
Теңіз музыкасы — кең, жұмбақ, кейде қаһарлы. Жарқыраған «жұлдызды» бояулар мен толқынның үздіксіз қозғалысы симфониялық оркестрдің мүмкіндіктері арқылы ашылады.
Талқылау
- Композитор теңізді қандай мінезде береді?
- Қай топ аспаптары толқын әсерін күшейтеді?
«Араның ұшуы» («Полет шмеля»)
Аққу Гвидонды араға айналдырғанда, музыка өте жылдам, дыбыстары қайталанып, «зуылдаған» қозғалыс әсерін береді. Бұл фрагменттің қуанышты мінезі — кейіпкердің әкесіне жетуге асыққан көңіл күйін айқындайды.
Темп
Өте жылдам
Бейнелілік
Зуыл, қозғалыс, ұшу
Көңіл күй
Жарқын, серпінді
Үш ғажайып: есту арқылы елестету
Симфониялық сурет ертегідегі Леденец қалашығын және үш ғажайыпты оркестр бояуларымен бейнелейді. Музыка «сигналдан» басталып, тыңдаушыны ертегіге шақырады; жоғары регистрдегі әуен нәзік қоңырауларды елестетеді — олар жаңа ғажайыпты жариялағандай әсер қалдырады.
1-ғажайып: Тиін
Музыкасы жеңіл, ойнақы, би мен әнге жақын. Әуеннің «жоғарыда» жүруі бейненің шағын әрі нәзік мінезін күшейтеді.
Талдау белгісі
Флейта-пикколо жаңғақ шағу қимылын әсерлі береді; орыс халық әуеніне ишара естіледі.
2-ғажайып: 33 батыр
Көтеріңкі, батырлық, қуатты әуен маршқа жақын. Мұнда теңіз толқынының «рокоты» да сезіліп, көрініске кең тыныс береді.
Жанрлық ишара
Әскери марш
3-ғажайып: Патшайым-Аққу
Нәзік, кең тынысты, жұмсақ әуен — ән сипатты. Музыка образды сұлу да мейірімді етіп көрсетеді.
Көңіл күй
Лирикалық, көтеріңкі
Қорытынды сюжет
Ертегі дәстүрлі түрде жақсылықпен аяқталады: Аққу сұлу қызға айналады, Гвидон онымен үйленеді, ал Салтан патша Буян аралына келіп, Милитрисамен және ұлымен қауышады. Қуаныш үстінде патша зұлымдық жасағандарды да кешіреді — тоймен тәмамдалатын финал ертегінің адамгершілік өзегін бекітеді.
«Ақшақар»: операны сахналық диалог арқылы талдау
Сабақтың келесі бөлігі сахналық көрініс формасында өтеді: А. Н. Островский (драматург) мен Н. А. Римский-Корсаков (композитор) бейнелері арқылы операдағы кейіпкерлердің музыкалық мінездемелері талқыланады. Оқушылар тыңдау тәжірибесін сөзбен дәлелдеуге, тембр мен жанрлық белгілерді ажыратуға үйренеді.
Островский қоятын жетекші сұрақтар
- Негізгі кейіпкердің музыкалық мінездемесі қандай болуы тиіс?
- Қай дауыс түрі (вокалдық партия) лайық?
- Қандай аспаптық бояулар образды ашады?
Тыңдау эпизодтары және белгіленетін ерекшеліктер
Ақшақардың ариясы
Әуеннің әшекейленуі, құс үнін еске салатын интонациялар — Ақшақардың табиғаттың перзенті екенін айқындайды.
Лельдің әні
Халық әніне жақын мелодика Ақшақарды «адамдар әлеміне» тартады. Кларнет бақташының сырнайдай үнін береді; литавра кейде табиғаттың дүрсілін еске түсіреді.
Финал: Ақшақардың еруі
Жылу мен оянған сезім әсері оркестрдің «жылы» бояуларымен беріледі; арфалардың нәзік фактурасы еріген бейнені ауада «із қалдырғандай» суреттейді.
Талқылау түйіні
«Ақшақар» — тек ертегі емес, табиғат пен адамның ішкі әлемі туралы музыкалық поэма. Ақшақар «қар секілді ерігенімен», өмір жалғасады: халық Ярило-күнді мадақтайды. Осы контраст арқылы композитор өмірдің айналымын, табиғаттың мәңгі қозғалысын және адамның сезім арқылы өзгеруін көрсетеді.
Қорытынды бақылау: тест және викторина құрылымы
№1 — Қай операдағы кейіпкер?
- Ақшақар
- «Ақшақар» операсындағы Аяз бен Көктемнің қызы.
- Садко
- «Садко» операсындағы негізгі кейіпкер, гусляр.
- Аққу-патшайым
- «Салтан патша туралы ертегі» операсындағы образ.
- Лель
- «Ақшақар» операсындағы бақташы.
- Любава
- «Садко» операсындағы Садконың жары.
- Гвидон
- «Салтан патша туралы ертегі» операсындағы Салтанның ұлы.
№2 — Дауыс тембрлері
| Кейіпкер | Дауыс |
|---|---|
| Гвидон | тенор |
| Лель | альт |
| Берендей патша | тенор |
| Көктем | меццо-сопрано |
| Мирослава | сопрано |
| Садко | тенор |
| Ақшақар | сопрано |
№3 — Кімнің сөзі?
-
«Кабы была у меня золота казна…»
Садко.
-
«С подружками по ягоду ходить…»
Ақшақар.
-
«О, скалы грозные дробят с ревом волны…»
Варяж қонағы.
-
«Ох, знаю я, Садко меня не любит…»
Любава.
№4 — Музыкалық формалар
«Садко» кіріспесі (увертюра)
Сонаталық форма.
Ақшақардың ариясы
Күрделі үш бөлімді форма.
Лельдің 3 әні
Куплеттік-вариациялық форма.
Волхованың бесік жыры
Куплеттік-вариациялық форма.
№5 — Викторина (тыңдау арқылы тану)
Римский-Корсаков — «Садко»
«Колыбельная Волховы» (D-dur).
Римский-Корсаков — «Садко»
Садконың әні «Ой ты темная дубравушка» (e-moll).
Римский-Корсаков — «Ақшақар»
Лельдің 3-әні «Туча со громом сговаривалась» (As-dur).
Римский-Корсаков — «Ақшақар»
Еру сахнасы (4-бөлім, финал).
Римский-Корсаков — «Ақшақар»
Ақшақардың ариясы «С подружками по ягоду ходить» (E-dur).
Римский-Корсаков — «Салтан патша туралы ертегі»
«Полет шмеля».
Римский-Корсаков — «Садко»
Любаваның ариясы «Ох, знаю я, Садко меня не любит…» (f-moll).
№6 — Реттік нөмірін қойып жазу (үлгі)
| Фрагмент | Реті |
|---|---|
| «Туча со громом сговаривалась» (Лельдің 3 әні) | 1 |
| Волхованың бесік жыры | 2 |
| Үнді қонақтың әні «Не счесть алмазов…» | 3 |
| «Үш ғажайып» (3-бөлім кіріспе) | 4 |
| Ақшақардың еру сахнасы | 5 |
Соңында презентация материалдарын жүктеу және келесі сабаққа дайындық бойынша нұсқаулық беріледі.