Шалқар қаласының перзенттері
Мағыналы атау, мәңгілік сағыныш
«Шалқар» атауының өзінде кеңдік бар: маңғаз даладай шалқып жатқан, таң нұры мен күн шуағы төгілген құтты мекен туралы ойға жетелейді.
Өлең жолдары
Мағыналы Шалқар деген ат қандай?
Маңғаз далам мәңгі шалқып жатқандай.
Күннің көзі Шалқар жақтан шыққандай,
Таңның өзі Шалқар жақтан атқандай.
Шалқарым, абыройың арта берсін,
Жұртшылыққа белгілі дархан елсің.
140 жылдық ұлы тойың, Шұғылалым,
Атақ, бақыт, абырой арта келсін.
Әндер (сахналық бағдарламада)
- «Туған жер»
- «Шалқарым – мәңгі сағыныш»
- «Шалқар вальсі»
- «Елім менің» (Н. Назарбаев сөзі, Б. Тілеуханов әні)
Шалқар ауданының тарихы: қалыптасу жолы
Шалқар ауданы Ақтөбе облысының оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік. Аудан құрылымының қалыптасуы бірнеше кезеңнен өтті.
Маңызды даталар
- 1921 Аудан ретінде құрылды.
- 1922 Аумақта 6 болыс кіретін уезд болды.
- 1924 20 болысы бар аудан ретінде аталды.
- 1932 Ақтөбе облысы құрылған кезде Шалқар ауданы ретінде қайта бекітілді.
- 1925 (наурыз) Шалқарға қала мәртебесі берілді.
Биыл Шалқар ауданының мерейтойына 140 жыл толып отыр. Осы айтулы күнге арналған тәрбие сағаты — ел тарихын ұлықтаудың, жерге деген сүйіспеншілікті күшейтудің бір көрінісі.
Экономика мен еңбек: өсімнің өзегі
Аудан экономикасы даму қарқыны бойынша республикадағы 160 ауданның алғашқы сегіздігіне енгені атап өтіледі. Бұл — бір ғана мекеменің емес, тұтас халықтың бірлескен еңбегінің нәтижесі.
Негізгі өндіріс бағыттары
Кәсіпорындар
Теміржол жөндеу АҚ, «Тау-Кен», «Жаңатас-Продактс», «Көктас», «Қамқор-Вагон», «ЖБИ-30», «Мұрагер» ЖШС және шағын наубайханалар.
Ауыл шаруашылығы
Салада 3 заңды тұлға және 500-ге жуық шаруа қожалығы жұмыс істейді.
Табиғат пен сағыныш
Ыстық қой кең Шалқардың топырағы,
Алыстан көз тартады жоталары.
Сүйемін жұпар иіс жусаныңды,
Жүрегім дүрсіл қағып, от ұрады.
Аққуындай Шалқарымның қалқыған,
Өтті арулар жүрегінде ар тұрған.
Елдің мына басын иіп алдыңда,
Айналады баға жетпес парқыңнан.
Өнеркәсіп пен өнім көлемі (дерек)
Өнеркәсіп саласында «Көктас-Ақтөбе», «Жаңа дәуір», «Алай» минералды су құю цехтары, «Тау-кен», «Ақтөбе — Жаңатас», Бершоғыр қиыршық тас өңдеу зауыттары және вагон жөндеу шеберханасы жұмыс істейді. 2006 жылы өнеркәсіптік өнім өндіру көлемі 1007,0 млн теңгені құрағаны айтылады.
Жаңа нысандар: білім, денсаулық, руханият
Шалқарда соңғы жылдары әлеуметтік және мәдени инфрақұрылым жаңарып, тұрғындар игілігіне қызмет ететін маңызды ғимараттар бой көтерді.
Еңселі мешіт
М. Шыманұлы мен І. Үргенішбаев көшелерінің қиылысында, 2216,5 шаршы метр аумақты қамтитын жаңа мешіттің құрылысы жүргізілуде. Жоба Ділдә Қоқанованың демеушілігі және қолдауымен жүзеге асуда.
- 250 орындық мешіт үйі
- 30 адамдық медресе
- 400 адамдық ас беру орталығы
Құрылыс сапалы жүргізіліп, имандылықты, адамгершілікті және адалдықты ту еткен жамағат үшін үлкен қуанышқа айналды.
Заман талабына сай мектеп
Елбасының «100 мектеп, 100 аурухана» бағдарламасы аясында 1200 оқушыға арналған мектептердің бірі Шалқарда бой көтерді. 2008 жылдың соңында пайдалануға берілген бұл оқу орны толық жабдықталған.
Ғимарат көлемі
21 056 м²
Құрылымы
3 қабат, 6 блок
Оқушылар
468 бала
Оқушылар Ф. Вассерманның «Биоақпараттану және синергетика» білім беру технологиясы бойынша оқытылады.
Денсаулық сақтау: емхана, аурухана және қолжетімді қызмет
Емхана
2007 жылы аудандық ауруханадан емхана дербес бөлінді. 2007 жылдың қазан айында емхана жаңадан салынған типтік екі ғимаратқа көшірілді. Қарауында 12 дәрігерлік амбулатория және 12 медициналық пункт бар. Қызмет сапасы артып, жаңа құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілді.
Аурухана және колледж
2006 жылы аудандық аурухана ғимараты салынып, жаңа ғимаратқа көшті. Бұрынғы ғимаратта туберкулезге қарсы 60 төсектік бөлімше орналасты. Сондай-ақ оқушылар санының артуына байланысты аудан орталығында жаңа Бәйішев колледжі салынды.
Әлеуметтік өмір және шаруашылық деректері
Шалқар ауданының тыныс-тіршілігі білім беру, медицина және ауыл шаруашылығы салаларымен тығыз сабақтас.
Білім мен денсаулық инфрақұрылымы
Білім беру
- 44 жалпы білім беретін мектеп
- Кәсіптік-техникалық мектеп
- Спорт мектебі
- 3 балабақша
Денсаулық сақтау
- Аудандық емхана мен аурухана
- 1 ауылдық аурухана
- 6 отбасылық-дәрігерлік амбулатория
- 2 фельдшерлік-акушерлік пункт, 10 фельдшерлік пункт
- Темір жол станциясы амбулаториясы, «Ақниет» ЖШС, «Ақбөбек» сауықтыру орталығы
Мал шаруашылығы (2006 ж.)
- Қой-ешкі
- 85,0 мың
- Жылқы
- 8,2 мың
- Түйе
- 8,6 мың
- Ірі қара
- 10,5 мың
Тарихи мұра және тұлғалар шежіресі
Шалқар өңірі — тарихи-археологиялық және мәдени ескерткіштерге бай қасиетті мекен. Сонымен бірге елге еңбегі сіңген талай тұлғаның алтын бесігі.
Ескерткіштер мен кесенелер
- Есет–Дәрібай мазары
- Тұяқбай тамы
- Тоқпан күмбезі
- Балғазын күмбезі және өзге де ескерткіштер
Шалқардан шыққан біртуар перзенттер
Бұл өңірден Мөңке би (Тілеуұлы), Есет Көтібарұлы, Достан би, Кеңес Одағының батыры Ідіріс Үргенішбаев, асыл тұқымды түйе өсіруші Әзім Ниетұлы, математик Дәулет Үмбетжанұлы, жазушы Тахауи Ахтанов, роман авторы Сара Мыңжасарова, әртіс Байеділ Наурызов, генерал Т. Жалмұханбетов, әзіл-сықақ өнерінің өкілі Лидия Каденова, әнші Жанар Айжанова, ана тілінің абыройын қорғап жүрген Гүлмереке Сермағанбетқызы сынды танымал тұлғалар шыққан.
Мөңке биден қалған өнеге
Көлдің суы кетіп, табаны қалар,
Жылқының жүйрігі кетіп, шабаны қалар.
Сөздің маңызы кетіп, мажары қалар,
Әулиенің аруағы кетіп, мазары қалар.
Адамның жақсысы кетіп, жаманы қалар,
Ақылы жоқ санасыздың заманы болар.
...Алашұбар тілің болады,
Дүлдәмалдау дінің болады.
Әйелің базаршы болады,
Еркегің қазаншы болады.
Бұқараны құм алады,
Төрткүлді су алады.
Адам ақысыз жұмыс істемейді,
Дүниені түрлеп кестелейді.
Ащыны – ащы демейді,
Сағынып тамақ жемейді.
Тапқанын олжа дейді,
Алһам білгенін молда дейді.
Бір-біріне қарыз бермейді,
Шақырмаса, көрші көршіге кірмейді.
Қазіргі өнер иелері туралы бір үзік
Халықаралық деңгейде танылған модельер Рауан Елубаева да Шалқарды өзінің тегі мен тамыры ретінде мақтан етеді. Ол «Жауқазын», «Костюм композициясы», «Ақерке күй кітабы» еңбектерінің авторы, сондай-ақ алпыстай күйдің авторы ретінде де аталады.
Тілектің түйіні: береке, бірлік, мәртебе
Мерекелік мазмұндағы жырлар мен тілек сөздер Шалқардың айрықша қадірін, елдік рухын және ынтымаққа негізделген болашағын айқындайды.
Жырдан үзінділер
Ұл-қыздарың еңбегіңді ақтасын,
Қиындықтан тайсалмай, тек сақтасын.
Кеудеңдегі әулиелер – Есеттей,
Желеп-жебеп әрқашанда қорғасын.
Ерлерім бар қадір тұтар өткенін,
Қайта оралтып өлгені мен өшкенін.
Елін сүйер азаматтар сау болсын,
Құтты болсын тойым бүгін, текті елім!
Шалқарға арналған тілек
Ақ мәрмәрдай асылдан жасалған,
Шалқар, атағың елге аңыз боп таралған.
Жағалай жұртым айдыңыңнан нәр алған,
Шалқар, жәннаттай жасыл желекке оралған.
Шалқарым, мен сенің көшіңе ілесіп келем,
Кеудемде әркез ізгілік деген гүл өсіп.
Тұрғындарыңа баянды бақыт тілеймін,
Тату болып, қуанышымды бөлісіп.
Қорытынды сөз
Осымен Шалқар қаласының 140 жылдық мерейтойына арналған мерекелік бағдарлама мазмұны тәмам. Тойларыңыз тойға ұлассын, береке-бірліктеріңіз арта берсін.