Тыныс шығарғанда сөйле

Жақсы жоспар құрып, бірақ оны орындамау балаға қиындық тудырады: уақытты үнемдей алмайды, бос уақытын тиімсіз өткізеді, маңызды істерге кірісе алмайды. Ал күн тәртібі баланы уақытты тиімді жұмсауға және өзін-өзі басқаруға тәрбиелейді.

Сабақтың ұйымдастырылуы

• Әңгімелескенде қарсы адамның жүзіне қара. Бұл сенімділік пен батылдықты күшейтеді.
• Қай жерде болсаң да асықпай, баяу, сабырлы сөйле.
• Сөйлегенде басыңды төмен салбыратпа, артық қимыл жасама; басыңды тік ұстап, өзіңе сенімді бол.
• Жауап беруге асықпа: алдымен іштей айтып ал.
• Сөйлеудің алдында тыныс алып, бірден сөйле; сөйлегенде тыныс шығарумен айт.
• Дауысты дыбыстарды анық, жарқын, қысымсыз айт.
• 3–4 сөзден тұратын жай сөйлемді бір тыныспен айтуға дағдылан.
• Сөйлемдердің арасында міндетті түрде үзіліс жаса; күрделі сөйлемде ойша екпін түсіріп, ара-арасында тыныс ал.
• Нақты, мәнерлі, жарқын сөйле.

Бұл ережелерді айту оңай көрінгенімен, орындау балаларға күрделі болуы мүмкін. Сондықтан ережелерді бала жаттап алып, күн сайын біртіндеп дағдыға айналдырғаны дұрыс.

Алғашқы кезең: «үндемеу тәртібі»

Алғашқы 10–12 күнде логопед «үндемеу тәртібін» ұсынуы мүмкін. Бұл кезеңде ата-аналар үйде де қолдау көрсетіп, шамамен екі апта көлемінде баланы сөйлетпеуге (сөйлеу жүктемесін күрт азайтуға) тырысқаны жөн.

Тыныс алу жаттығулары

Топтық сабақтарда тыныс алу жаттығулары міндетті түрде орындалады. Логопед сөйлеу кезіндегі тыныс алудың жай тыныстан айырмашылығын түсіндіреді: бала сөйлеудің алдында тыныс алуды ұмытпауы керек; тыныс алғанда іш аймағы көтеріліп, тыныс шығарғанда төмендейді.

• Кеудені шамадан тыс көтермеу.
• Тыныс шығаруды тым «құлдыратып» жібермеу.
• Тыныс алғаннан кейін бірден сөйлеуді бастау.
• Тыныс алып-шығарған кезде 2–3 секундтық қысқа үзіліс жасау.

Артикуляциялық жаттығулар (айна алдында)

Әдемі әрі мазмұнды сөйлеу үшін сөйлеудің анықтығы мен мәнерлілігі маңызды. Осы мақсатта логопед күнделікті артикуляциялық жаттығулар жүргізеді, ал үйде ата-аналар баланың айна алдында орындауын қадағалауы керек.

1. Төменгі жақты еркін төмен түсіру.
2. «Түтікше» және «езу» жаттығулары.
3. Жоғарғы ерінді көтеріп, қызыл иек пен тісті көрсету.
4. Төменгі ерінді түсіру.

Бұл жаттығулар ерін мен жақ қимыл-қозғалысының дамуына көмектеседі. Логопед әр дауысты дыбыстың артикуляциясын түсіндіріп, күнделікті қайталауды ұсынады.

Сөзбен жұмыс: алдымен дыбыс, кейін сөз

Дауысты дыбыстардың артикуляциясы меңгерілген соң, сөз деңгейіне көшуге болады. Мақсат — дауысты дыбыстарды анық әрі жарқын айтуды бекіту.

Сөз бойынша жұмыста көбіне дауыссыз дыбыстармен жұмысқа ерекше мән беріледі. Тұтықпасы бар балаларда жиі бұзылатын дыбыстар: п, б, г, д, к, т.

Таңертеңгі өзін-өзі сендіру тренингі

Таңертең 8–10 минут өзін-өзі сендіру тренингін жасау ұсынылады: «Мен өзімді жақсы сезінемін. Мен әдемі, анық сөйлеймін» сияқты қысқа, позитивті тұжырымдар.

Мектептен кейінгі тәртіп

Бала мектептен келген соң алдымен тынығып, жақсы тамақтанғаны жөн. Үй тапсырмасын бастар алдында 5 минут тыныс жаттығуын жасаңыз.

Дыбыстық жаттығуларды және фразаларды қайталауды үй тапсырмасының алдында да, ұйықтар алдында да қысқаша орындау пайдалы.

Ұсынылатын жұмыс түрлері

1. Дыбыс жаттығулары (7–10 минут).
2. Санау жаттығулары (5 минут).
3. Сөздерді айту (20 минут).
4. Белсенді фразалар (10 минут).
5. Фразаны үзіліспен және үзіліссіз айту.
6. Фразаны логикалық екпінмен айту (10 минут).
7. Логопед берген тақырып бойынша қысқа әңгіме құрау (10 минут).

Бұл ұсыныстар мектеп жасындағы балалардың тұтықпасын азайтуға және сөйлеу дағдыларын жүйелі қалыптастыруға бағытталған. Ең маңыздысы — ата-ана мен логопедтің тұрақты, тығыз байланыста жұмыс істеуі.

Жұмыс баланың күн тәртібін дұрыс ұйымдастырудан басталып, тұтықпаның себептері мен белгілерін жан-жақты ескеріп, үй мен мектептегі жағдайды, қоршаған ортаның ықпалын толық қамтыған кезде тиімді нәтиже береді.