Қазақша рефераттар

Микроскоптың негізгі бөлігі - үлкейтіп көрсететін әйнектері бар көру түтігі

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Биология пәні, 6-сынып. Тақырып: «Жасушаның ашылу тарихы».

Сабақтың мақсаты

  1. Жасуша туралы түсінік қалыптастыру, оның маңызын түсіндіру.
  2. Оқушылардың шапшаңдығын, жылдам ойлауын және есте сақтау қабілетін дамыту.
  3. Жауапкершілікке және табандылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі мен әдісі

  • Түрі: жаңа сабақ.
  • Әдісі: көрнекі баяндау.

Көрнекіліктер

  • Суреттер
  • Электронды плакаттар

Сабақтың барысы

  1. Ұйымдастыру кезеңі.
  2. Жаңа сабақты түсіндіру.

§3. Жасушаның ашылу тарихы

Тірі ағзалардың ортақ белгісі — олардың денесі жасушадан тұрады. Жасуша — кез келген тірі ағзаның тіршілік белгілерін сақтайтын ең кіші құрылымдық бірлік.

Жасушаның маңызы

  • Көлемі өте кіші болса да, жасушада мыңдаған қосылыстар түзіліп, жүздеген заттар реакциялар тізбегіне қатысады.
  • Жасушада зат және энергия алмасу, органикалық қосылыстардың түзілуі, өсу, көбею және тыныс алу жүреді.

Біржасушалылар туралы

Әдетте жасушаны жай көзбен көру мүмкін емес: оның мөлшері миллиметрдің мыңнан бір бөлігімен өлшенеді. Денесі бір ғана жасушадан тұратын өте қарапайым ағзалар біржасушалылар деп аталады. Олар көпжасушалы ағзалар сияқты тіршілік әрекеттерін атқарады.

Ұлғайтқыш құралдар және алғашқы бақылаулар

Жасушаның ашылу тарихы микроскоптың пайда болуымен тікелей байланысты. 1590–1610 жылдары голландиялық оптика шеберлері — әкелі-балалы Янсендер — жарық микроскобын ойлап тапты.

Микроскоп шыққаннан кейін өсімдік жасушаларын зерттеу мүмкіндігі туды. 1665 жылы ағылшын ғалымы Роберт Гук өсімдік қабығының жұқа кесіндісін микроскоппен қарап, ұяшық тәрізді құрылымдарды көрді. Ол оларды «жасуша» деп атады.

Микроскоптың құрылысы

Микроскоп (грекше: микро — ұсақ, скопэ — қараймын) — өте ұсақ заттарды 100–2000 есеге дейін үлкейтіп көрсететін күрделі құрал. Затты жарықтың көмегімен көретіндіктен, оны жарық микроскобы деп атайды.

Негізгі бөліктері

  • Көру түтігі — микроскоптың негізгі бөлігі.
  • Окуляр (лат.: oculus — көз) — көру түтігінің жоғарғы жағында, ішінде 2 линза болады.
  • Объектив (лат.: objectum — зат) — төменгі жағында орналасады, бірнеше линзадан тұрады.
  • Бұранда — көру түтігін жоғары-төмен қозғалтып, фокустауға көмектеседі.

Тірек және жарықтандыру бөлігі

  • Штатив — көру түтігі бекітілетін тұтқа.
  • Заттық үстелше — ортасы тесік, препарат қойылатын бөлік.
  • Айналы жарық қабылдағыш — затты жарықтандырады (үстелшенің астында).
  • Табан — микроскоп бөлшектерін орнықты ұстап тұрады.

Үлкейтуін қалай анықтаймыз?

Микроскоптың неше есе үлкейтетінін білу үшін окуляр мен объективте жазылған сандарды көбейтеді. Мысалы, окуляр 15×, объектив 40× болса, жалпы үлкейту: 15×40 = 600 есе.

Микропрепарат дайындау

Қажетті құрал-жабдықтар

  • Заттық әйнек (заттық шыны)
  • Жабын әйнек
  • Су
  • Сапты ине
  • Тамызғы (пипетка)

Дайындау қадамдары

  1. Заттық шыныға тамызғымен 1–2 тамшы су тамызыңыз.
  2. Көретін затты су тамшысының үстіне орналастырыңыз.
  3. Үстін жабын әйнекпен абайлап жабыңыз.
  4. Препаратты заттық үстелшеге қойып, микроскоппен қараңыз.

Маңызды ереже: көретін затты ешқашан сусыз қарауға болмайды.

Пияз өңімен тәжірибе

Өсімдік жасушасының ішкі құрылысын микроскоппен қарауға ең қолайлы нысан — пияздың мөлдір қабығы, яғни пияз өңі.

  1. Аршылған пиязды алыңыз.
  2. Шырынды қабатының дөңес жағынан жұқа мөлдір қабықшасын сылып алыңыз.
  3. Дайын қабықшаны су тамшысына орналастырып, жабын әйнекпен жабыңыз.

Микроскоппен қарағанда бір-біріне тығыз орналасқан, ұзынша пішінді жасушалар көрінеді. Жасуша қабықшасы, цитоплазма және ядро анық байқалады. Егер судың орнына йодтың судағы әлсіз ерітіндісін тамызсаңыз, ядро қоңыр түске боялып, айқынырақ көрінеді.