Қазақша рефераттар

Сүйектің құрылысы

Сүйектің құрылысы мен химиялық құрамы

Бұл сабақта сүйектің құрылысы, құрамындағы органикалық және бейорганикалық заттар, сүйектердің байланыс түрлері және буынның қызметі жүйелі түрде қарастырылады. Материал теорияны тәжірибемен ұштастыра отырып, тірек-қимыл жүйесінің денсаулық үшін маңызын нақты мысалдармен түсіндіруге бағытталған.

Сабақ типі

Жаңа білім беру

Пәнаралық байланыс

Химия, медицина

Негізгі формат

Сұхбат, дәріс, өзіндік жұмыс, көрнекілік, СТО

Сабақтың мақсаты мен міндеттері

Мақсаты

Оқушыларды сүйектің құрылысы мен химиялық құрамымен, сүйектердің байланыс түрлерімен және буынның атқаратын қызметімен таныстыру.

Білімділік міндеті

  • Тірек-қимыл жүйесінің маңызы мен қызметін талқылап, қорытындылау.
  • Сүйектің құрылысы мен химиялық құрамын меңгеру.
  • Сүйектің жуандап және ұзарып өсу механизмін түсіндіру.

Дамытушылық және тәрбиелік міндеттер

  • Теориялық білімді практикамен ұштастыру, өзіндік жұмысты дамыту.
  • Қосымша дерекпен жұмыс істеу арқылы дағды мен икемді жетілдіру.
  • Салауатты өмір салтына, дене шынықтыруға, жеке гигиенаға баулу.
  • Салт-дәстүрді қадірлеуге тәрбиелеу.

Қолданылатын көрнекіліктер мен ресурстар

Модельдер мен кестелер

  • «Адам қаңқасы», «Бас сүйегі» жасанды үлгілері
  • «Адамның қаңқасы мен бұлшық еттері» тақырыбындағы кестелер мен суреттер
  • Сүйек кесінділері

Цифрлық және тәжірибелік құралдар

  • Интерактивті тақта, бейнематериалдар, электрондық көрсетілімдер
  • 10% тұз қышқылына салынған кальцийсіздендірілген сүйек

I. Ұйымдастыру және қызығушылықты ояту

Сабақ басында интерактивті тақта арқылы өткен тақырыптар бойынша білім тексеріледі. Бұл кезең оқушылардың негізгі ұғымдарды еске түсіріп, жаңа тақырыпты қабылдауға дайындалуына көмектеседі.

Жедел сұрақтар (қайталау)

  • Жануарлар мен адам қаңқасының ұқсастығы мен айырмашылығы.
  • Бас сүйек бөлімдері: ми сауыты және бет бөлімі.
  • Ми сауыты сүйектері: маңдай, төбе, самай, шүйде.
  • Кеуде қуысы: 12 арқа омыртқа, 12 жұп қабырға, төс сүйегі.
  • Омыртқа саны: 33–34 (денесі, доғасы, өзегі).
  • Білезік сүйектері саны: 8.
  • Жалпақ сүйектер: жауырын, бас сүйектері, қабырға, төс, жамбас.
  • Қысқа сүйектер: омыртқа, алақан, табан, саусақ сүйектері.

Себеп–салдар тізбегі (стратегия)

Омыртқа бөлімдерін ретімен орналастыру:

мойын → арқа → бел → сегізкөз → құйымшақ

Сызықтық диктант

Дұрыс жауапқа +, қате жауапқа − белгісі қойылады:

  • +Ұзын сүйектер жілік деп аталады.
  • +Құрсақ қуысындағы мүшелерді жамбас белдеуі сүйектері қорғайды.
  • −Мойын омыртқасының саны – 10.
  • +Сүйек кемігінде қан жасушалары түзіледі.
  • +Мешел ауруы D дәруменінің жетіспеуінен болады.
  • −Омыртқа сүйегі ұзын сүйектерге жатады.
  • +Сүйектер шеміршек пен буындар арқылы байланысады.

Қайталауға арналған тест сұрақтары

  1. Адам қаңқасында қанша сүйек бар?
    A) 200 Б) 180 В) 204 Г) 195
  2. Бел омыртқасының саны:
    A) 7 Б) 5 В) 12 Г) 4–5
  3. Қимылсыз байланысқа жатады:
    A) жілік Б) омыртқа В) бас сүйектері Г) қол сүйектері
  4. Омыртқа жотасында қанша иілім бар?
    A) 4 Б) 2 В) 3 Г) 6
  5. Қалдық ретінде тұтасып кеткен омыртқалар:
    A) мойын Б) құйымшақ В) бел Г) сегізкөз

III. Мағынаны тану: жаңа материал

Оқушылар екі топқа бөлініп, оқулық мәтіні бойынша жұмыс істейді. Әр топ дәптерге тірек-сызба құрастырып, интерактивті тақтадағы үлкейтілген суреттер арқылы түсіндіреді.

І топ: Сүйектің құрылысы

  • Сыртқы тығыз зат
  • Ішкі кемік (борпылдақ) зат
  • Сүйек қабы
  • Шеміршекті қабат

ІІ топ: Сүйектің химиялық құрамы

  • Су
  • Органикалық заттар (оссеин)
  • Минералды заттар
  • Май

Негізгі түсініктер

Өсу механизмі

Сүйек сүйек қабы арқылы жуандап өседі. Ал ұштарындағы шеміршекті қабат жасушаларының бөлінуі нәтижесінде сүйек ұзарып өседі.

Құрамдық үлес

Сүйек құрамында шамамен: 50% су, 12,5% оссеин, 21,8% минералды заттар, 15,7% май болады.

Ерте жастан спортқа, балетке немесе цирк өнеріне баулу сүйек пен буындарға түсетін жүктеменің әсерінен қаңқаның бейімделу қабілетіне байланысты түсіндіріледі.

Меңгеруді тексеруге арналған тапсырмалар

Сүйектің құрылысы (тірек-сызба)

  • Тығыз ұлпа
  • Борпылдақ ұлпа
  • Сүйек қабы
  • Шеміршекті қабат
  • Жуандап өсуі
  • Ұзарып өсуі

Сүйектің құрамы (қасиетпен байланыстыру)

  • Су
  • Оссеин
  • Минералды заттар
  • Май
  • Серпімділік, иілгіштік
  • Морт сынғыштық

Зертханалық жұмыс: сүйектің химиялық құрамын анықтау

Тақырып: кальцийсіздендірілген және күйдірілген сүйектің қасиеттерін зерттеу.

1) Дайындық

Алдын ала 10% тұз қышқылы ерітіндісіне салынған сүйек қолданылады.

2) Тәжірибе

  • Сүйекті ерітіндіден іскекпен алып, суық сумен жуу.
  • Сүйекті иіп көру, жіп тәрізді түйін жасап тексеру.

3) Бақылау

Кепкен сүйекті сіріңкемен жағып көру және өзгерістерін сипаттау.

Қорытынды және түсіндіру

Қышқылға салынған сүйекте минералды тұздар еріп, ерітіндіге өтеді де, сүйекте негізінен органикалық заттар қалады. Сондықтан сүйек жұмсарып, иілгіш келеді.

Сүйекті жаққанда органикалық қосылыстар жанады, су буланып кетеді, нәтижесінде сүйек үгітіліп, морттанады.

Жас балалардың сүйегінде органикалық заттар көбірек болады, ал жас ұлғайған сайын минералды заттардың үлесі артады. Минералды заты басым сүйек иілгіштігін жоғалтып, морт сынғыш болады.

Эндокриндік жүйенің әсері

Сүйектің химиялық құрамын ішкі секреция бездері де реттейді. Қалқанша без маңындағы бездердің гормондары кальций алмасуына ықпал етеді: қалқанша без қызметі күшейсе, сүйектегі кальций тұздары несеп пен нәжіс арқылы көптеп шығарылуы мүмкін; ал қызметі төмендесе, сүйектің өсуі мен дамуы тежеледі.

Сүйектердің байланысу түрлері және буын

Қозғалмайтын байланыс

Ми сауыты және сегізкөз сүйектері.

Жартылай қозғалмалы

Омыртқалардың шеміршек арқылы байланысуы.

Қозғалмалы (буындық)

Аяқ-қол сүйектерінің байланысы.

Буын дегеніміз не?

Буын — сүйектердің қозғалмалы байланысатын орны. Буын қапшығындағы сұйықтық үйкелісті азайтып, қозғалысты жеңілдетеді және буын беттерін қоректендіруге қатысады.

Артық болмас білгенің

Дәрумендердің рөлі

  • C дәрумені жетіспесе, сүйек ұлпасының химиялық құрамы, құрылымы және қызметі бұзылады.
  • D дәрумені қаңқаның дұрыс дамуына әсер етеді. Жеткіліксіз болса, мешел (рахит) дамуы мүмкін.
  • Мешелде аяқ қисаяды, бас пен қарын көлемі ұлғаюы мүмкін; минералды заттар мөлшері айқын төмендейді.
  • D дәрумені тапшылығы күн сәулесінің аздығымен, тағамдағы кальций мен фосфор тепе-теңдігінің бұзылуымен, ішек пен бүйрек ауруларымен байланысты болуы мүмкін.
  • Күндіз бөлме терезелерін қараңғыламай, табиғи жарықты жеткілікті түсіру маңызды.

Есіңде сақта: сымбат пен омыртқаны қорғау әдеттері

  • Көбіне бір қолмен ауыр жүк көтерме.
  • Орындықта тік және дұрыс отыр.
  • Спортпен жүйелі түрде шұғылдан.
  • Өте жұмсақ төсек пен биік жастыққа әуес болма.
  • Жарықтың дұрыс түсуін қадағала (оқу кезінде).

Қорытынды

«Адам денсаулығы — қоғам байлығы» қағидасы тірек-қимыл жүйесінің күтімімен тікелей байланысты. Өмір қозғалысты талап етеді: дұрыс тамақтану, жеткілікті тынығу және күнделікті дене жаттығулары сүйек пен буынның сау дамуына ықпал етеді.

Сабақ соңында оқушылардың білім деңгейі бағалау парағы арқылы анықталады.

Үй тапсырмасы

Параграф материалын оқып, сұрақтарға жауап беру және берілген тапсырмаларды орындау.