Гобелен тоқу
Сабақ туралы жалпы мәлімет
- Мекеме
- Қызылорда қаласы, №197 қазақ орта мектебі
- Пән мұғалімі
- Әлжанова Роза Зейнуллақызы
- Пән
- Технология
- Сынып
- 9-сынып
- Сабақ тақырыбы
- Гобелен тоқу
- Сабақ түрі
- Аралас
- Әдіс-тәсілдер
- Әңгімелеу, сұрақ-жауап, сарамандық жұмыс
- Пәнаралық байланыс
- Тарих, өнер, сурет
- Көрнекіліктер
- Венн диаграммасы, Құрасбек Тыныбеков пен Бәтима Зәуірбекованың туындылары, слайд
Сабақтың мақсаттары
Негізгі мақсат
Халық қолөнерімен таныстыру және үйрету арқылы оқушылардың өздігінен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру, шеберлік деңгейін арттыру, ынта-ықыласын күшейту, әсемдік пен сұлулықты көріп, бағалай білуге баулу.
Білімділік
Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыру, әрбір тұлғаның ақыл-ой дамуына және шығармашылық мүмкіндігін ашуға жағдай жасау.
Дамытушылық
Өнер туындыларын эстетикалық талғаммен қабылдау қабілетін дамыту, бейнелі ойлау мен көркемдік пайымды тереңдету.
Тәрбиелік
Қолөнердің эстетикалық мазмұнын бойға сіңіру арқылы ұқыптылыққа, жинақылыққа, икемділікке және еңбек мәдениетіне тәрбиелеу.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Оқушылардың сабаққа даярлығын тексеру, түгендеу.
- Жұмыс орнын ұйымдастыру, әкелген құрал-жабдықтарын тексеру.
- Сабақтың жұмыс ырғағын айқындау.
II. Үй тапсырмасын тексеру (сұрақ-жауап)
III. Жаңа сабақты түсіндіру
Кілем: қысқаша түсінік
Кілем — үй жиһазының маңызды бөлігі. Оны жерге төсеуге де, қабырғаға ілуге де болады. Кілем иірілген тоқыма жіппен тоқылады және сәндік-қолданбалы өнерге жатады. Тоқу үдерісінде көбіне шалу әдісі қолданылады.
Кілем түкті және түксіз болып бөлінеді. Түк салып тоқу өнері әсіресе Қызылорда, Торғай, Қостанай, Шымкент өңірлерінде жақсы дамыған.
Гобелен дегеніміз не?
Гобелен — суретті, түксіз, көбіне қабырғаға ілінетін (кейде жерге төселетін) кілем түрі. Ол — қолмен тоқылған кескіндеме, сәндік-қолданбалы өнердің ерекше саласы.
Негізгі ой
Қазақтың алаша, тақыр кілем дәстүрі гобеленге жақын: айырмашылық көбіне орындау мәнері мен авторлық композиция, түстер үйлесімі (колорит) арқылы көрінеді.
Шығу тарихы және атауы
Гобелен өнері XX ғасырдың басынан бастап кең дамыды. Дербес суретшілік туынды ретінде алғаш Франция, Италия, Испания, Германияда қалыптасып, кейін Ресейге, Балтық өңіріне, Кавказға тарады.
Гобеленнің отаны — Франция. Орта ғасырларда өмір сүрген Гобелен ағайындыларының есімімен аталуы — осы өнердің Еуропада ерте жүйеленіп, «бренд» ретінде орныққанын көрсетеді.
Бұл өнердің қазақ жерінде тез қабылдануы — ұлттық тоқыма дәстүрінің тереңдігімен байланысты. Гобеленді алашаның заманауи түрі деп қарастыру — тарихи сабақтастықты айқындай түседі.
Техника және материал
Түкті кілем тоқуда кей тұстарда түкті 10–15 мм шамасында ұзын қалдырып, басқа жерін қысқарта отырып үйлестіреді. Ал гобелен тоқу ерекше сезімталдықты, дәлдікті талап етеді.
Негіз құру үшін ағаш станок (кергіш) қажет. Станок жіптің керілуін бірқалыпты ұстап, өрнек пен композицияны нақты беруге мүмкіндік береді.
Тәрбиелік-танымдық маңызы
Гобелен өнері оқушыларды әсемдік пен сұлулықты түсінуге баулиды, адамгершілік қасиеттерін нығайтады, ой-өрісін кеңейтіп, рухани байлығын арттырады. Ұлттық мәдениетті «әр тал жіпке сыйғыза отырып» бүгінгі күнге жеткізуде гобеленнің үлесі жыл сайын артып келеді.
Қазақстандағы гобелен мектебі және шеберлер
Қазақ гобеленінің негізін қалаған суретші ретінде марқұм Құрасбек Тыныбеков аталады. Қазақ қыздарының ішінен осы салаға тұңғыш сара жол салған — Бәтима Зәуірбекова. Ол «Ана», «Дала мадоннасы», «Сәукеле киген қыз», «Ұзату», «Күту» сияқты туындылардың авторы.
Гобелен өнерінің дамуына үлес қосқан суретшілер
- Қ. Тыныбеков
- Б. Зәуірбекова
- И. Ярема
- Ә. Бапанов
- С. Бапанова
- Қ. Жұбаниязова
- А. Ихонова
- Н. Павленко
Гобеленнің көркемдік ерекшелігі
Гобелен — сәндік бұйым ғана емес, тақырыпқа құрылған қайталанбас композициясы бар көркем туынды. Оның қарапайым кілемдерден айырмашылығы — сюжеті, колориті және авторлық қолтаңбасында.
Бәтима Зәуірбекова: алғашқы ізденістер
- Туған жылы
- 1946 жыл
- Алғашқы туындысы
- «Шеберлер» (1970)
«Шеберлер» гобеленінде сарғалдақ түстес көйлек киген бойжеткен жасыл өрнек аясында бейнеленеді. Бұл — қазақ гобеленінің алғашқы үндерінің бірі ретінде бағаланған еңбек.
1972 жылғы «Жіп иіруші қыз» туындысында автордың шеберлігі айқын көрінеді: нәзік қимыл, түстердің қанықтығы және жалпы әшекейлік сипаттың үйлесімі композицияны көркем тұтастыққа жеткізеді.
Құрасбек Тыныбеков: «Шопан» гобелені
Бұл шығармада жас шопанның қолтығындағы жаңа туған қошақан ерекше назар аударады: ол жартылай жануар, жартылай ою түрінде беріліп, қазақтың «қошқар мүйіз» оюының символикасын меңзейді.
Аспандағы ақша бұлттардың да ою-өрнекке ұқсас бейнеде баяу қалқуы, табиғат құбылыстарының реңін символдық тілмен жеткізуі — көне мен жаңаның өзара үндесуін танытады.
Гобелен тоқудың кезеңдері
-
1
Гобеленші-суретші
Алдымен тоқылатын гобеленнің нобайын (эскизін) шағын қағазға түсіреді.
-
2
Гобеленші-бояушы
Суреттегі түстерге сай жіп алу үшін ақ жіпті табиғи бояулармен бояйды (гүл жапырағы, тамыр, ағаш қабығы т.б. қолданады).
-
3
Гобеленші-картоньер
Эскизді гобеленнің нақты өлшеміне сай картонға түсті етіп үлкейтеді (картон-нұсқа жасайды).
-
4
Гобеленші-тоқымашы
Дайын композиция бойынша кілемді тоқиды.
IV. Сарамандық жұмыс
Қауіпсіздік және жұмыс тәртібі
- Жұмыс киімін киеміз.
- Кергішті (станокты) үстел бетіне дұрыс орналастырамыз.
- Инемен жұмыс істегенде инені оң қолмен дұрыс ұстаймыз.
- Қайшыны жолдасыңа үшкір жағымен ұсынбаймыз.
- Негізгі жіпті бос тастап, ұшын инеден өткізіп, дұрыс отырамыз.
- Тоқуды кергіш бетінде оңнан солға және солдан оңға жүргізу арқылы орындаймыз.
- Қатар арақашықтығы шамамен 3–4 мм болады.
- Жіптер мата бетін толық жауып, сурет анық шығатындай етіп тоқимыз.
V. Бекіту сұрақтары
- 1.Гобелен өнерінің шығу тарихы қай ғасырдан басталады?
- 2.Гобелен дегеніміз не?
- 3.«Гобелен» атауы қай елден шыққан?
- 4.Гобеленнің кілемнен айырмашылығы неде?
- 5.Құрасбек Тыныбековтың өмір сүрген жылдарын ата.
- 6.Ең алғашқы гобеленші қазақ қыз кім?
Ой толғаныс
Венн диаграммасын қолданып, «Кілем» және «Гобелен» ұғымдарының айырмашылығы мен ортақ қасиеттерін салыстырыңыз.
VI. Бағалау
Әр оқушының орындаған жұмысы қабылданып, бағаланады. Жіберілген қателер жеке түсіндіріліп, түзету жолдары қайта көрсетіледі.
VII. Үй тапсырмасы
Гобелен туралы және Қазақстандағы басқа да гобеленшілер жайында қосымша деректер жинап, қысқаша жазбаша ақпарат дайындап келу.