Батар күнмен жарысып ұйықтаған жаман ырымға саналадаы
Қазақ дәстүрінде адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқына қатысты көптеген тыйымдар бар. Бұл тыйымдар әдептілікті сақтауға, жаман ырымнан аулақ болуға, сондай-ақ қоғамдағы қарым-қатынасты реттеуге бағытталған.
Негізгі мәні
- Әдеп: үлкенді құрметтеу, өзгені ренжітпеу, орынсыз қылықтан тыйылу.
- Ырым: қайғы-қасірет пен жаманшылықты шақыратын белгілерден сақтану.
- Тазалық: күнделікті тұрмыста ұқыптылықты сақтау.
Дене қимылына қатысты тыйымдар
Кейбір қимылдар халық ұғымында қайғы-қасіретпен, тұтқындықпен немесе жағымсыз белгілермен байланыстырылған. Сондықтан күнделікті өмірде ондай әрекеттерден тыйылған.
Қайғыны еске салатын қимылдар
- Белді таянбау: жоқтау айтып жылаған әйелдің қалпын еске салады.
- Жақты таянбау: қатты қажыған адамның белгісі саналған.
- Жер таянып отырмау: жақынынан айырылған адамның қалпы деп ұғынылған.
- Бетті баспау: қайғыдан титықтаған адамның ісі деп есептелген.
- Екі қолды төбеге қойып отырмау: қаралы адамның қимылы деп саналған.
- Таяққа сүйенбеу: жақыны қайтқан ер адамның қалпы ретінде қабылданған.
Жағымсыз ырымға баланған қимылдар
- Қолды тарақтамау, қолды артқа қусырып жүрмеу: қолы байланған тұтқынды еске салады.
- Аяқ-қолды жіппен байламау: тұтқынның кейпін елестететін жаман ырым.
- Тізені, табанды тартпау: мұны әдетте ауырғанда ғана істейді деп сенген.
- Тізені құшақтамау: “ұрпақсыз қалдым” деген жаман ырымды білдіреді деп ұғынған.
- Басты шайқамау, тісті қайрай бермеу: жүйке дертіне қатысты белгі деп жорыған.
- Екі езуді кермеу: әдепсіздік саналған.
- Ішекті тартпау: жаманшылық шақырады деп сенген.
Береке мен ырысқа қатысты
- Жуған қолды сілкілемеу: ырыс-несібе кетеді деп есептеген.
- Тырнақты тістемеу: ырыс-несібе қашады деген түсінік болған.
Әдеп пен қарым-қатынас мәдениеті
Тыйымдардың бір бөлігі тікелей этикетке қатысты: адамның көңіліне қарау, үлкенге құрмет, өзгені төмендетпеу.
Адамға қатысты қылықтар
- Адамға қарап қол шошайтпау: әдепсіздік болып саналады.
- Саусақты, қолды орынсыз ауызға салмау: әдепсіздіктің белгісі деп қараған.
- Кісіге қарап бейберекет күлмеу: орынсыз күлкі жүйке дертімен байланыстырылған.
- Адамға қарап керілмеу: әдепсіздік саналады.
- Кемтар адамға күлмеу: “өз басыңа келеді” деген тыйым бар.
Үлкенді сыйлау
- Үлкен кісінің жолын кеспеу: құрметсіздік деп есептеледі.
- Үлкен адамның алдында аяқты созып отырмау: әдепке қайшы.
- Жатқан кісінің үстінен аттамау: сыйламағандық белгісі саналған.
- Біреуге қарап ерін шығармау: әдепсіз қылық деп танылған.
- Адамға қарай түшкірмеу, түкірмеу: мәдениетсіздік саналады.
Ар-намыс пен жауапкершілік
- Кісі ақысын жемеу: кісі ақысын жеген адам о дүниеде жазасын тартады деген сенім бар.
- Құдайға тіл тигізбеу: имандылыққа қайшы.
- Өтірік жыламау: қайғы-қасірет шақырады деп тыйған.
Дінге және киелі нәрсеге қатысты
Құранға құрмет
- Құран оқығанда күлмеу: құрметсіздік саналады.
- Құранды жерге тастамау: киелі нәрсені аяқ асты етпеу.
Киелі орынға қатысты
- Бейіт үстінен шауып өтпеу: бейіт — киелі жер.
- Бейітке қарап қол шошайтпау: құрметсіздік саналған.
- Бейітке қарап түзге отырмау: әдепке жат қылық деп есептелген.
Уақыт, күн тәртібі және тұрмыстық сақтық
Күндерге қатысты түсінік
- Тырнақ пен шашты бейсенбі және жұма күндері алуға болады деген ұғым бар.
- Сейсенбі күні үлкен іске кіріспейді; түнгі қонаққа мал соймайды; жаңа мекенге көшпейді; малды да санамайды.
- Сәрсенбі сәтті күн саналғандықтан, істі осы күні бастаған.
Түнгі уақыттағы тыйымдар
- Түнде айнаға қарамау: шошынуға себеп болады деп тыйған.
- Түн ішінде тырнақ алмау: қолды кесіп алу немесе тырнақтың асқа түсіп кету қаупі бар.
- Түнде су алуға бармау: барса, “Су иесі Сүлеймен, су алуға рұқсат бер” деп суға үш рет кесек лақтырып алған жөн деген ырым айтылады.
Үй ішіндегі тазалық пен сақтық
- Кірдің суын баспау: жаманшылықты үйге алып келеді деп сенген.
- Басты маңдайдан бастап жуу: жақсылық маңдайға жазылады деген ұғымға байланысты.
- Құлаған үйдің, мал қораның ішінде дәретке отырмау: киесі ұрады деп тыйған.
- Дәретханаға кіргенде сөйлемеу, күлмеу: әдеп сақтаған.
- Дәретханаға сол аяқпен кіріп, оң аяқпен шығу жақсы ырым саналған: “ауыртпалық ішінде қалсын, жақсылық алдымнан шықсын” деген ниет.
- Шелектегі суға ауызды батырмау: тазалыққа қатысты тыйым.
Шаш пен тырнаққа қатысты
- Тырнақ пен шашты баспау, отқа тастамау; адам баспайтын жерге көміп тастаған жөн.
Үй, мал-жан және сапарға қатысты
Жан-жануарға құрмет
- Итті, мысықты теппеу: әр жануардың киесі болады деген түсінік бар.
- Жақын адамға мысық бермеу: аралары суып кетеді деген ырым айтылады.
Отырыстың, жүрістің әдебі
- Ер адамның төрге қарап жүрелеп отырмауы: “қырық адамның жолын бөгейді” деген ұғым бар.
- Әйел адам жүрелеп отырса: “қырық адамның жолын оңғарады” деп жорамалданған.
Жол жүріс пен хабар жеткізу
- Ауылға атпен шауып келмеу, үйге жүгіріп кірмеу: қауіп-қатер немесе адам шығынының хабары деген жаман ырымға саналған.
- Жақсы хабарды “Сүйінші, сүйінші!” деп айқайлап жеткізу керек деген дәстүр бар.
- Қайғылы хабарды естірткенде немесе жаназаға шақырғанда атпен шауып келіп, алдымен шеткі үйге ғана хабарлайды; ол үйдің иесі өзге жұртқа жеткізеді.
Сыйлық, құрал-сайман және қауіпсіздік
Сыйлыққа қатысты ырымдар
- Жақын адамға пышақ, мылтық сыйламау: қарым-қатынасқа салқындық әкеледі деген түсінік кездеседі.
Қауіпсіздікке қатысты тыйымдар
- Адамға мылтық оқтанбау: қауіп төндіретін әрекет.
- Күн батар алдында ұйықтамау: “батар күнмен жарысып ұйықтау” жаман ырым делінген.
Қысқаша түйін
Бұл тыйымдар — халықтың өмір тәжірибесінен, дүниетанымынан және қоғамдық әдептен туған ережелер жиынтығы. Олардың түпкі мақсаты — адамды ұқыптылыққа, сыйластыққа және сақтыққа тәрбиелеу.