Күнбағыс майы
Солтүстік Қазақстан облысы • Шал ақын ауданы • Ыбыраев ауылы
М. Ахметбеков атындағы орта мектебі
Орындаған: 3-сынып оқушысы Ғазиз Ерлан
Ғылыми жетекшісі: бастауыш сынып мұғалімі Сарсикеева Алма Есқаққызы
Бағыты: Қоршаған орта
Секция: Дүниетану
Аңдатпа
Бұл зерттеу жұмысы күнбағыс майының қасиеттерін, түрлерін және оны таңдауға қатысты қарапайым, бірақ маңызды кеңестерді жинақтайды. Күнбағыс майы — күнделікті асүйде ең жиі қолданылатын өнімдердің бірі, сондықтан оның өндірісі, құрамы және дұрыс пайдаланылуы денсаулыққа тікелей әсер етеді.
Зерттеу мақсаты
Күнбағыс майының негізгі қасиеттерін анықтау және қолдану ерекшеліктерін түсіндіру.
Зерттеу болжамы
Егер күнбағыс майы өндірілмесе, тағамда және тұрмыста қандай баламалар қолданылар еді?
Зерттеу әдістері
- Әңгімелесу
- Сауалнама алу
- Тәжірибе жүргізу
Нәтиже қысқаша
Күнбағыс майының пайдасы да, белгілі бір жағдайда зияны да бар. Ең маңыздысы — мөлшерін сақтау, жарамдылық мерзімін қадағалау және сақтау шарттарына назар аудару.
Мазмұны
I тарау. Күнбағыс — мәдени өсімдік
- Күнбағыс майы
- Күнбағыс майының түрлері
II тарау. Зияны мен пайдасы
- Күнбағыс майының пайдасы мен ықтимал зияны
- Май таңдау және қолдануға қатысты кеңестер
- Тәжірибе
Кіріспе: күнбағыс туралы қысқаша
Күнбағыс — күрделі гүлділер тұқымдасына жататын біржылдық мәдени өсімдік. Оның шыққан жері — Солтүстік Америка. Қазақстанда күнбағыстың екі түрі кездеседі: жер алмұрты және біржылдық күнбағыс.
Еуропалықтар күнбағысты алғаш рет Американы ашу кезеңінде Мексиканың кең жазықтарынан көріп, шамамен төрт жүз жыл бұрын Еуропаға әкелген. Ол кезде өсімдікті «күн гүлі» деп атаған. Ресейге күнбағыс шамамен үш жүз жыл бұрын тараған, бастапқыда сәндік мақсатта өсірілген.
Ботаникалық сипаты
- Биіктігі көбіне 2 м шамасында (мәдени түрлерінде одан да биік болуы мүмкін)
- Сабағы тік, жуан, өзегі көбіне қуыс
- Кіндік тамыры тармақталып, 2–3 м тереңдікке бойлайды
- Гүлшоғыры — көп гүлді себет, диаметрі 10–60 см-ге дейін
Тұқымындағы май мөлшері
Күнбағыстың жемісі — тұқымша. Тұқымында орта есеппен 22–27% май болады.
Мәдени күнбағыстың себеті ірі: бір себетте мыңдаған дән кездеседі.
Күнбағыс өсіру көктемде басталып, күзде аяқталады. Сорты мен технологиясына қарай өндіріс циклі шамамен 100–150 күн аралығында созылады. Өсімдік суыққа және құрғақшылыққа төзімді келетіндіктен, қатаң климат жағдайына да бейімделе алады.
I тарау. Күнбағыс — мәдени өсімдік
Күнбағыс майы қалай пайда болды?
1830 жылы Воронеж губерниясының Алексеевка слободасынан шыққан шаруа Бокарев күнбағыс дәнінен сығып май алуға болатынын көрсеткені туралы дерек бар. Осыдан кейін күнбағыс майы тұрмыста кең қолданысқа ене бастады.
Қазіргі кезде күнбағыс — ең кең таралған майлы дақылдардың бірі. Күнбағыс дәнінен май алынғаннан кейін күнжара қалады: ол ірі қара, жылқы, қой сияқты малға құнарлы азық ретінде беріледі. Кей өңірлерде сабағын турап, булап жем ретінде қолданады, ал кептірілген себеті ұнтақталып, мал азығына қосылады.
Күнбағыстың пайдасы: дәні мен өсімдігінің құндылығы
Күнбағыс дәндері (пісте) құрамында өсімдік майы, құнды ақуыздар, көмірсулар, лецитин және өзге де қоректік заттар бар. Сонымен қатар магний, темір, мырыш, селен сияқты микроэлементтерге бай.
Маңызды ой
Күнбағыс майы ағза үшін қажет, бірақ ағзаның өзі синтездемейтін кейбір май қышқылдарын және майда еритін дәрумендерді (A, E және басқалары) тағам арқылы алуға көмектеседі.
Күнбағыс өсіру: қысқаша технология
Күнбағыс күнді жақсы көретін өсімдік, сондықтан егіс орнын жарық мол түсетін жерден таңдаған жөн. Ол әртүрлі бақша топырағында өссе де, жеңіл әрі құнарлы топырақты ұнатады.
Егу ерекшелігі
- Тұқым сәуір–мамыр айларында ашық топыраққа егіледі
- Ара қашықтық: шамамен 30×40 см
- Тереңдігі: 2–5 см
- Өнуі: +5°C температурадан басталады
Күтім және ауыспалы егіс
- Қатар арасы арамшөптен таза болуы керек
- Топырақ борпылдақ сақталғаны дұрыс
- Бір орынға 3–4 жыл өтпей қайта екпеген жөн
- Тұқым 3–4 жыл өнгіштігін сақтайды
Өнімді жинау көбіне қыркүйектің басына сәйкес келеді. Ылғалды дәндерді көлеңкелі, жақсы желдетілетін жерде кептіру ұсынылады. Қараңғы, желдетілетін қоймада кептіру сапаны сақтауға көмектеседі.
II тарау. Зияны мен пайдасы
Күнбағыс майының түрлері: рафинацияланған және рафинацияланбаған
Рафинацияланбаған май
Табиғи хош иісі мен дәмі айқынырақ болады. Әдетте тұнбасын түсіріп, сүзгіден өткізу сияқты өңдеу сатыларынан өтеді. Көпшілік оны пайдалы майлардың қатарына жатқызады.
Рафинацияланған май
Мөлдір әрі иіссіз келеді. Өндірісте толық тазартылатындықтан, құрамындағы кейбір табиғи пайдалы заттар да азаюы мүмкін.
Қолжетімді өсімдік майларының ішінде күнбағыс майын пайдалы түрлердің бірі деуге болады. Құрамында қанықпаған май қышқылдары, майда еритін дәрумендер (A, E және т.б.) және минералдар кездеседі.
Ықтимал зияны: ең бастысы — мөлшер
Күнбағыс майының пайдалы жақтарымен қатар, оны шамадан тыс қолдану денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін. Ең әуелі бұл өнімнің жоғары калориялылығына байланысты. Сондықтан күнделікті тұтынуда мөлшерін сақтау маңызды.
Сатып алғанда тексеріңіз
- Жарамдылық мерзіміне міндетті түрде назар аударыңыз.
- Шыны түбінде тұнба байқалса, майдың ашып кетуі мүмкін (сапасы төмендейді).
- Дұрыс сақталмаған майда пайдалы заттар азаюы ықтимал.
Қолдануға қатысты кеңестер
- Салат дайындағанда көкөністерді май құймас бұрын тұздап алған дұрыс: тұз майда ерімейді, ал алдын ала тұздау дәмнің біркелкі тарауына көмектеседі.
- Дүкен сөресінде жарық көп түсетін жерде ұзақ тұрған майда пайдалы заттардың азаюы мүмкін. Сондықтан өнімді таңдағанда сақтау жағдайын да ескерген жөн.
- Өте арзан өнімді ғана қумай, өндіріс нормаларын сақтайтын ірі өндірушілердің сапалы майын таңдауға тырысыңыз.
Тәжірибе: сұйықтардың араласпауы нені көрсетеді?
Тәжірибе барысында сұйық май, көлік майы және боялған судың табиғи жағдайда толық араласпайтыны байқалды. Бұл құбылыс заттардың қасиеттері әртүрлі болатынын көрсетеді.
Қорытынды бақылау
Тәжірибе арқылы тығыздық ұғымының маңызы түсіндірілді: кей сұйықтар тығыздығы мен құрамына байланысты қабаттанып тұрады және бірден араласа қоймайды.
Қорытынды
Зерттеу нәтижесінде күнбағыс майының пайдалы қырлары да, белгілі бір жағдайда зиян келтіруі мүмкін тұстары да бар екені анықталды. Негізгі ұсыныс — майды мөлшермен пайдалану, жарамдылық мерзімін тексеру және сақтау талаптарын ескеру.
Сонымен қатар май таңдауда арзан бағаға ғана сүйенбей, сапасы тұрақты, өндіріс талаптарын сақтайтын өндірушілердің өнімін қарастырған дұрыс. Тәжірибе жұмысы арқылы заттардың тығыздығы әртүрлі болатынына көз жеткізіліп, бұл ұғымның күнделікті өмірдегі қарапайым мысал арқылы түсінуге болатыны көрсетілді.