Түйені бейнелеу тәсілі Композиция құрастыру
Сабақтың құрылымы
Бұл сабақта оқушылар кескіндеме жанрларымен танысып, анималистік жанр аясында күй тыңдау арқылы эмоциялық әсерді бейнелеу жұмысына айналдырады. Музыкалық үзінділер оқушының қиялын оятып, композициялық ойлауын күшейтеді.
Сабақ барысы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі: оқушылардың дайындығын тексеру, зейінді сабаққа аудару.
- 2 Үй тапсырмасын тексеру.
- 3 Жаңа сабақ: кескіндеме жанрлары және анималистік жанр туралы түсіндіру.
- 4 Бейнелеу жұмысы: түйе мен аққу композициясын орындау.
- 5 Қорытындылау: бағалау, кері байланыс, үй тапсырмасы.
Кескіндеме жанрлары: негізгі түсінік
Жанр — өнер туындыларын бір-бірінен ажырататын тұрақты белгілер жиынтығы. Кескіндемеде жанрлар көп, ал бүгінгі сабақтың өзегі — жануарларды бейнелеу, яғни анималистік жанр.
Жанр түрлері
- Тарихи
- Тұрмыстық
- Соғыс тақырыбы
- Анималистік (жануарлар)
- Портрет (адам келбеті)
- Натюрморт
- Марина (теңіз пейзажы)
- Пейзаж (табиғат)
Сабақтың кіріспе сұрағы
Оқушыларға: «Кескіндеме жанрларын атаңдар» деген сұрақ қойылады. Осы арқылы тақырыпқа шығу және жаңа білімді бекіту жүзеге асады.
Негізгі акцент: бүгінгі практикалық жұмыста жануар бейнесі арқылы қозғалыс, көңіл күй және түстік шешім көрсетіледі.
Музыка арқылы образ жасау
Сабақта екі күй тыңдалады. Әр күйден кейін оқушыларға қысқа сұрақ қойылып, естіген дыбыстарын, елестеген көріністерін сөзбен сипаттау ұсынылады. Бұл — бейнелеуге дейінгі маңызды кезең: алдымен сезім мен ассоциация, кейін композиция.
«Боз інгеннің бүлкілі»
Тыңдалымнан кейін сұрақ: «Қандай дыбыстарды естідіңдер?»
Аңыз мазмұны: алыстан інгеннің ботасын іздеп ыңыранған дауысы естіледі. Ботасынан айырылған жануардың зарлы үні жүрекке әсер етіп, сағыныш пен мейірім сезімін оятады. Ел жайлауға көшкенде Сүгірдің жүк артатын малы — жалғыз боз інген болады. Көш қамымен жүрген жұрт ертерек кетіп, жүк сыймағандықтан Сүгір әйелдері мен қыздарын жіберіп, өзі ботасын алып қалады. Күндер өтіп, азығы таусылған сәтте алыстан боз інгеннің ботасын іздеп келген үні жетеді. Сол сәт Сүгірді толғандырып, кейін осы әсерден «Боз інгеннің бүлкілі» күйі туады.
Н. Тілендиев — «Аққу»
Тыңдалымнан кейін сұрақтар:
- «Қандай дыбыстарды естідіңдер?»
- Аққу туралы қандай аңыз немесе өлең білесіңдер?
Мұғалімнің түсіндірмесі: Нұрғиса Тілендиев — күйші-композитор. «Аққу» күйінің авторлығы кейде әкесі Тілендінің, кейде Нұрғисаның атымен аталады. Нұрғиса 5–6 жасында әкесінен айырылғанымен, әкесінің орындаған «Аққу», «Терісқақпай», «Арман» күйлерінің сарыны жадысында сақталады. Қазіргі орындалып жүрген «Аққу» — сол әке әуенінің жылдар өте жетілдірілген нұсқасы, мұнда Нұрғисаның қолтаңбасы айқын сезіледі. Сондықтан күйді Нұрғиса Тілендиевтің «Аққу» күйі деп атау — екеуінің де өнерін құрметтеудің бір жолы.
Қызықты дерек: «Аққу» күйі «Қыз Жібек» фильмінде орындалады. Түсірілім кезінде аққулар қамыс арасынан шықпай қойған сәтте күй тартылғанда, домбыра үні аққудың сұңқылы сияқты әсер етіп, құстар қамыс арасынан шыққан деген әңгіме бар.
Практикалық бөлім: екі топтық жұмыс
Оқушылар екі топқа бөлінеді. Әр топқа жануарды бейнелеудің жолдары көрсетіліп, кейін әр оқушы өз қиялы бойынша композиция құрастырады. Мұнда дайын үлгіні көшіруден гөрі, ойдан шығару және қозғалысты беру маңызды.
I топ: Түйені қалай бейнелейміз?
- Композиция құрастыру қағидалары.
- Түйе пішінін кезең-кезеңімен белгілеу (мысалы, басы мен мойнын айқындау).
- Айналасын далалық пейзажбен толықтыру.
Түстік ұсыныс: далалық пейзажда жылы түстер басым болғаны дұрыс.
II топ: Аққуды қалай бейнелейміз?
- Аққулы композиция құрастыру.
- Ұшып бара жатқан немесе ұшқалы тұрған аққуды бейнелеу.
- Фон ретінде су беті мен қамысты қолдану.
Түстік ұсыныс: аққулы композицияда суық түстер басым болғаны дұрыс.
Композицияға қойылатын талап
Композицияда міндетті түрде қозғалыс сезілуі керек: жануардың қимылы, жел бағыты, су толқыны, қамыстың иілуі сияқты белгілер жұмысты жандандырады.
Бағалау және қорытынды
Бұл жұмыста екі баға қойылады. Мұғалім оқушылардың сәтті шыққан композицияларын атап, жіберілген кемшіліктер бойынша нақты ұсыныс береді.
Бағалау критерийі 1
Композициялық шешім
Бағалау критерийі 2
Түстердің үйлесімділігі
Үй тапсырмасы
Бастапқы бояулармен (негізгі түстермен) жұмыс жасап, келесі сабаққа дайындалып келу.