Тұйық етістік туралы кең көлемде мағлұмат беріп, кейбір ерекшеліктерін түсіндіру
Сабақ тақырыбы: Тұйық етістік (9-сынып)
Бұл сабақта оқушылар етістіктің түрлерін ажыратуды үйреніп, тұйық етістіктің жасалу жолын, мағыналық ерекшелігін және түрленуін тәжірибе арқылы меңгереді. Сабақ құрылымында ұлттық ойын элементтері мен диалогтік жұмыс түрлері қолданылып, тілдік біліммен қатар құндылықтарға құрмет қалыптастыру көзделеді.
Сабақтың түрі
Жаңа білімді меңгерту
Қолданылатын әдістер
Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары, топтық және диалогтік жұмыс
Пәнаралық байланыс
Орыс тілі, қазақ әдебиеті, музыка, өзін-өзі тану
Қажетті ресурстар
Оқулық, интербелсенді тақта, стикер, маркер, асық, кеспе қағаздар, тест сұрақтары
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Тұйық етістік туралы кең көлемде мәлімет беру, оның жасалу жолын және кейбір ерекшеліктерін түсіндіру.
Тәрбиелік
Әртүрлі халықтардың ұлттық ойындары арқылы оқушыларға құрмет, ізеттілік, туған жерге сүйіспеншілік және ұлттық құндылықтарды қадірлеу қасиеттерін дарыту. Сауатты әрі көркем жазуға баулу, тілге деген құрметті арттыру.
Дамытушылық
Әртүрлі әдістер мен тапсырмалар арқылы тілдік білімді, есте сақтау қабілетін, логикалық ойлауды дамыту. Сөздік қорды кеңейтіп, сын тұрғысынан ойлауға үйрету.
Күтілетін нәтиже
- Етістіктің түрлерін ажырата алады.
- Тұйық етістіктің -у жұрнағы арқылы жасалатынын түсінеді.
- Топтық және диалогтік жұмыс барысында білім алмасып, бір-бірінен үйренеді; тыңдау және сөйлеу әдебін сақтауға көңіл бөледі; сыни пікір білдіру арқылы сөздік қоры молаяды; өз бетінше ізденіп, шағын жоба қорғауға машықтанады.
- Ұлттық құндылықтарды сақтауға, көпұлтты ортадағы достық пен тұтастықты құрметтеуге деген көзқарасы нығаяды.
Сабақтың барысы
Кіріспе бөлім
Сабақ басында күй әуені («Адай») орындалып тұрады. Бұл оқушылардың назарын шоғырландырып, ұлттық рухты сезінуге ықпал етеді.
Ұйымдастыру кезеңінде мұғалім 2015 жылы Қазақстанда аталып өткен маңызды мерекелер туралы қысқаша мәлімет береді: Қазақ хандығының 550 жылдығы, Ұлы Жеңістің 70 жылдығы, Ата Заңның 20 жылдығы, Қазақстан халқы Ассамблеясының 20 жылдығы. Мақсат — оқушылардың тарихи танымын кеңейтіп, азаматтық көзқарасын қалыптастыру.
Топқа бөлу: ұлттық ойын арқылы
Қазақстанда 140-тан астам ұлт өкілдері және түрлі конфессия өкілдері өмір сүреді. Әр халықтың өз тілі, салт-дәстүрі, ұлттық ойыны мен киім үлгілері бар. Сабақ барысында бірнеше ұлттың ұлттық ойындары туралы да қысқаша мағлұмат беріледі.
Қазақ халқы — көшпелі, мал шаруашылығымен айналысқан ел. Сондықтан малға қатысты ұғымдарды қадір тұтып, тұрмыста да, ойындарда да оның сүйек түрлерін ұтымды пайдаланған. Соның ішінде асық ойындары кең тараған.
Асық ойындары (мысалдар)
Ханталапай, Хан атпақ, Хан жақсы ма?, Ханды қара басты, Хан мен уәзір, Үйірмекіл, Сасыр, Атпақыл, Қақпақыл, Үштабан, Омпы, Алтыатар, Шықетер, Тисінқабат, Табан, Төрт асық, Бес асық және т.б.
Оқушылар «Ханталапай» ойыны арқылы асықтың түсіне қарай топтасып, өз үстелдерінің басына жиналады.
Негізгі бөлім: тұйық етістік
Ой қозғау сұрақтары
- Берілген сөйлемдердің айырмашылығы неде?
- Белгіленген сөздер нені білдіреді деп ойлайсыңдар?
Оқушылар сұрақтарға жауап бере отырып, етістіктің ерекше түрі — тұйық етістік ұғымын өздері қорытындылайды.
Анықтама (қазақ тілінде)
Тұйық етістік — шақпен де, жақпен де байланысы болмай, қимылдың атауын ғана білдіретін етістіктің түрі.
Тұйық етістік етістік түбіріне -у жұрнағы жалғану арқылы жасалады.
Салыстыру (орыс тілімен)
Орыс тіліндегі неопределенная форма глагола — бастапқы форма (инфинитив). Ол уақытты да, жақты да, санды да (және родты) білдірмейді. Инфинитив сұрақтарға жауап береді: что делать? / что сделать?
Инфинитив тұлғалары: -ть, -ти немесе нөлдік жалғау.
Негізгі идея
Тұйық етістік қимылдың өзін емес, қимыл атауын білдіреді және көбіне сөз тіркестерін құрауда, сөйлемде бастауыш не толықтауыш қызметін атқара алады.
Жаңа сабақты бекіту: «Асық қырлары» (Кубизм)
Оқушылар тапсырмаларды орындау арқылы тұйық етістіктің түрленуін тәжірибе жүзінде байқайды. Кубизм тәсілінде асықтың қырлары шартты түрде тапсырма түрлерін білдіреді: бүк — көптеу, шік — септеу, тәйке — тәуелдеу, алшы — сөз тіркестерін құрау.
Бүк қыры: көптеу
Келесі тіркестерді көптік мағынада түрлендіру: жазу, табу, жету, кету, тазалау, оқу, тыңдау, шақыру, еңбек ету, дос болу.
Шік қыры: септеу
тойлау, көру тұйық етістіктерін септік жалғауларымен түрлендіру.
Тәйке қыры: тәуелдеу
қосу, үйрету тұйық етістіктерін тәуелдік жалғауларымен түрлендіру.
Алшы қыры: сөз тіркесі
Тұйық етістіктерді қатыстырып, мағыналы сөз тіркестері мен қысқа сөйлемдер құрау.
Тапсырмалар орындалғаннан кейін оқушылар тұйық етістіктің тек жасалуын ғана емес, оның түрлену мүмкіндігін де нақты дәлелдер арқылы меңгереді.
Қосымша бөлім: тұйық етістіктің емлесі
Қажет болған жағдайда тұйық етістіктің емлесіне қатысты қосымша материал ұсынылады (толық нұсқасын жүктеу/таратпа ретінде беру).