Қазақша рефераттар

Эмоциалық көніл күйінің рефлексиясы

Рефлексиялық қызметті сабақ барысында ұйымдастыру

Қазіргі таңда дамыта оқыту идеясының оқу үдерісіне терең енуі және жаңашылдықтың артуы рефлексияның педагогикадағы маңызын күшейтті. Рефлексия — адамды да, білімді де дамытудың негізгі шарттарының бірі. Сондықтан бұл мәселе бүгінгі білім беру саласындағы өзекті тақырыптардың қатарында.

Рефлексияның мәні

Рефлексияның мәні — адамның өз білімін, сол білімнің негізін және оны меңгеру жолдарын анықтауы. «Рефлексия» сөзі латын тіліндегі reflexio — «кері бұрылу, кейінге айналу» мағынасынан шыққан. Бұл терминді XVII ғасырда Джон Локк енгізгені айтылады.

Кең мағынада рефлексия — адамның өз әрекеттерінің мәнін түсініп, олар туралы ойлануы; «нені, қалай істедім?» деген сұрақтарға толық әрі нақты есеп беруі, сондай-ақ әрекет барысында сүйенген қағидалар мен үлгілерді мойындауы немесе қайта қарастыруы.

Философиялық және психологиялық негіздер

Рефлексия ұғымы өзін-өзі дамытумен қатар, индивидтің жан мен тән үйлесіміне сай ойды жинақтау қабілетін де сипаттайды. Жаңа дәуір философиясында «өзіндік» және «Мен» ұғымдарына ерекше назар аударылып, адамның жеке «Менінің» құндылығы жаңа өлшем ретінде қалыптасты. Осы тұрғыдан рефлексия көбіне адамның өзіне бағытталған зерттеуі, ақыл-ойы мен рухын бақылауы ретінде түсіндіріледі.

Н. В. Кузьмина адамның өзін-өзі іске қосуы арқылы даму мүмкіндігі арта түсетінін айта отырып, ол үшін әртүрлі дереккөздерден алынған білімді жинақтау, жүйелеу, тәжірибеде қолдану және кері байланысты жүзеге асыру маңызды екенін көрсетеді.

Н. Б. Ковалева және И. Н. Семенов кәсіби шығармашылықтағы рефлексияны түрлі кәсіби позицияларға ауысудағы икемділік ретінде қарастырады.

Рефлексияны ойлау, ес, сана сияқты танымдық үдерістерден бөліп қарауға болмайды: олардың барлығы адам табиғатына тән және бір-бірімен тығыз байланыста.

Сабақтағы рефлексия: ұйымдастыру қағидасы

Оқыту барысында білім алушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, рефлексияның түрлі формаларын жүйелі қолдану қажет. Рефлексия «сабақ соңында асығыс орындала салатын әрекет» емес; керісінше, оқушыға байыппен ойлануға мүмкіндік беретіндей жағдайда ұйымдастырылуы тиіс.

Б. З. Вульфов пен В. И. Харькин рефлексияны адамның рухани әлеуетін ашудың инновациялық жолдарының бірі ретінде бағалап, «рефлексияны ешкім де, ешнәрсе де алмастыра алмайды» деген пікір айтады.

Рефлексияның қызмет нәтижесіне қарай жіктелуі

Қызмет нәтижесіне қарай рефлексияны төмендегідей үш түрге жіктеуге болады:

  • 1) Эмоциялық көңіл-күй рефлексиясы — эмоциялық жағдайды аңғару және топпен байланыс орнату.

  • 2) Әрекеттік рефлексия — қолданылған әдіс-тәсілдерді түсіну, белсенділікті талдау.

  • 3) Оқу мәліметінің мағынасының рефлексиясы — оқу әрекетінің мәнін саналы бағамдау.

1) Эмоциялық көңіл-күй рефлексиясы

Көңіл-күй рефлексиясын сабақтың басында немесе соңында топпен эмоциялық байланыс орнату үшін қолданған тиімді. Бұл үшін адамның көңіл-күйі бейнеленген карточкалар, түстер арқылы берілген көңіл-күй бейнелері, эмоциялық сурет салу әдістері пайдаланылады.

Практикалық тәсіл (карточка әдісі)

Оқушыларға үш түрлі адамның келбеті бар карточкаларды көрсету: көңілді, бейтарап, көңілсіз. Әр оқушы өз көңіл-күйіне сәйкес бір суретті таңдайды. Бұл тәсіл қарапайым әрі түсінікті болғандықтан, түрлі деңгейдегі оқушыларға қолайлы.

2) Әрекеттік рефлексия

Әрекеттік рефлексия оқу материалына қатысты қолданылған әдіс-тәсілдерді ұғынуға көмектеседі. Оны, әсіресе, үй тапсырмасын тексеру кезінде қолдану тиімді. Сабақ соңында әрекеттік рефлексия арқылы бүкіл сабақ барысында әр оқушының белсенділігін бағалауға мүмкіндік туады.

Бұл бағыт шығармашылық іс-әрекет пен ізденімпаздық жұмыстарға талдау жасауға үйретеді: өз әрекетін ұйымдастыру, өз бетінше сараптау, кемшіліктерді анықтап түзету, нәтижеге жауапкершілікпен қарау дағдыларын қалыптастырады.

3) Оқу мәліметінің мағынасының рефлексиясы

Бұл түрі оқыту субъектісінің өз іс-әрекетін саналы түрде ой елегінен өткізуіне, өзін дұрыс түсінуіне көмектеседі. Мұнда оқушы әрекет компоненттерін еске түсіреді, олардың мәнін, түрін, өзекті мәселелерін анықтайды және шешу жолдарын белгілейді.

Оқушы өз оқу тәсілдерін, таным мен ойлау механизмдерін түсінбейінше, қол жеткізген нәтижесін толық ұғынуы қиын. Сондықтан рефлексия оқу жетістігін «тек білу» деңгейінен «түсіну» деңгейіне көтереді.

Өзіндік бағалау және мотивация

Адамның өзіне беретін бағасы әрекетке ынталандырады және оның тиімділігін арттырады. Өзіндік бағалаудың мотивациялық-психологиялық тұжырымдамалары жетістікке қызығушылықты өзіндік бағалаудың жүйесі ретінде қарастырады.

Өзіндік баға адамның көңіл-күйіне, психологиялық-физиологиялық ерекшеліктеріне, өмірлік тәжірибесіне және ол өмір сүретін ортадағы қарым-қатынас жүйесіне тәуелді. Өзінің ішкі құрылымы жағынан өзіндік баға тұлғаның өзі сияқты көпқырлы: онда моральдық-адамгершілік құндылықтар, қарым-қатынастар және мүмкіндіктер туралы түсініктер тоғысады.

Объективті әрі дұрыс өзіндік баға адамға кәсіби міндеттердің аясын нақтылауға, орындалмайтын иллюзиялық мақсаттардан уақытында бас тартуға мүмкіндік береді. Ал шынайы мүмкіндіктерге сай келмейтін баға ішкі қақтығыстарға, кей жағдайда невротикалық жай-күйлерге әкелуі ықтимал.

Рефлексивтік орта және инновациялық әдістер

Рефлексивтік орта — тұлғаның шығармашылық еркіндігін қолдайтын, дамытушылық қарым-қатынас жүйесіне негізделген кеңістік. Мұндай ортада қатысушылар ашық бірлескен әрекетті талдау арқылы өздерінің ішкі ресурстарын ашуға мүмкіндік алады.

Біліктілікті арттыру жүйесіндегі рефлексиялық орта да көп деңгейлі әрі күрделі үдеріс ретінде көрінеді. Мұнда қатысушылардың ашықтығын және психологиялық теңдігін сақтау — негізгі шарттардың бірі. Бұл жағдай ұйымдастырушылар мен қатысушыларды өзара толықтыра отырып, бірлесе дамуға жетелейді.

Кең тараған екі бағыт

Рефлексиялық мәдениетті дамытудың маңызы артқан сайын инновациялық-гуманистік әдістер де көбейді. Солардың ішінде кең қолданылатын екі түрін бөліп көрсетуге болады:

  • Ойын әдістері: инновациялық ойындар, ұйымдастыру-әрекеттік ойындар, ұйымдастырушылық-білімдік ойындар.
  • Тренинг әдістері: тәжірибені талдау, топтық кері байланыс, өзіндік пайым.

Мұғалімнің міндеті және оқушының қауіпсіздігі

Қазіргі білімдік мақсаттарға сай білім алушыны рефлексия жасауға дағдыландыру — мұғалімнің басты міндеттерінің бірі. Рефлексивтік іс-әрекет оқушыға өзіндік талдау арқылы ғана байқалатын жеке ерекшеліктерін тануға мүмкіндік береді. Білімді саналы түрде қорыту да дәл осы рефлексия нәтижесінде жүзеге асады; рефлексия нәтижесі — міндеттерді шешу тәсілдерін түсіну.

Педагогикалық практикаға мысалдар

  • Бастауыш сынып: өз әрекетіне ауызша баға беру, сурет арқылы жеткізу.
  • Орта және жоғары сынып: кесте, диаграмма, сауалнама толтыру, эссе жазу.

Оқушыларды рефлексия жасауға үйретуде психологиялық қырын ескеру маңызды. Мұғалім оқушының өткізген күні немесе атқарған жұмысы туралы айтқысы келетіндей, ойымен бөліскісі келетіндей психологиялық ахуал қалыптастыруы керек. Әсіресе баланың өз әрекеттеріне байланысты сезімдерін қайта жаңғыртып, оны қағазға түсіруі немесе басқа формада бейнелеуі ерекше қолдауды талап етеді.

Қорытынды

Рефлексия — көпқырлы, кіріккен әрекет. Мұғалімнің шығармашылық әлеуетін дамыту үшін әдіснамалық рефлексия жасай алуы ерекше маңызды: бұл мақсаткерлікті талдаудан басталып, өзінің нақты жағдайы мен болашақ бағытын саралау, аралық мақсаттарды нақтылау сияқты қадамдармен жалғасады.