Өлең сөздерін пайдаланып наурыз мейрамының ерекшелігін жаз
Сабақ тақырыбы
Наурыз тақырыбы Міржақып Дулатұлы мен Сәкен Сейфуллин шығармаларымен байланысты қарастырылады. Сабақта ақындардың өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет беріліп, Наурыз мерекесіне арналған өлеңдер салыстырылады. Сондай-ақ мерекенің мәні мен ерекшелігі нақты деректер арқылы түсіндіріледі.
Мақсаты
Ақындардың өмірі мен шығармашылығын таныстыру, шығармаларын салыстыру, Наурыз мерекесінің ерекшелігін білу.
Міндеттері
- Білімділік: Наурыз туралы түсінікті кеңейту.
- Дамытушылық: Мәтінді талдау және белсенді қатысу дағдыларын дамыту.
- Тәрбиелік: Тапқырлыққа, сөз мәдениеті мен шешендікке тәрбиелеу.
Ұйымдастыру
- Сабақ түрі: жаңа тақырыпты таныстыру.
- Көрнекіліктер: суреттер, кестелер.
- Әдіс-тәсілдер: жұптық жұмыс, талдау, өзіндік жұмыс.
Сабақ барысы
1) Қызығушылықты ояту
- Шаттық шеңберіне тұрып, бір-біріне тілек айту.
- Сұрақ: «Наурыз мейрамында қандай тілек тілер едің?»
- Гүлдерді таңдау арқылы сыныпты топқа бөлу.
- Топ басшысын тағайындап, бағалау парағын тарату.
2) Мағынаны тану
Бұл сабақта екі ақынның Наурыз мерекесіне арнаған өлеңдерімен танысып, мазмұнын талдап, ортақ идеялары мен көркемдік ерекшеліктерін салыстырамыз.
Негізгі бағыт: оқу → талдау → салыстыру → қорытынды.
Ақындар туралы қысқаша мәлімет
Міржақып Дулатұлы (1885—1935)
Міржақып Дулатұлы — қазақтың көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы әрі публицист. Туған жері — Торғай облысы, Сарықопа уезінің үшінші ауылы (қазіргі Қостанай облысы, Жанкелдин ауданына қарасты Қызбел ауылы).
Әкесі — Дулат руына белгілі шебер, ер-тұрман жасап, етік-мәсі тіккен. Анасы Дәмеш — әншілігімен танылған, той-думанның сәнін келтірген өнерлі жан. Міржақып алғаш ауыл молдасынан хат танып, кейін 1897–1902 жылдары ауыл мектебінде Мұқан мұғалімнен орысша дәріс алады. Бұл оқу орны оның білімін толықтырып қана қоймай, азамат ретінде қалыптасуына да ықпал етеді.
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас) (1894—1938)
Сәкен Сейфуллин — қазақ кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі, ақын, қоғам және мемлекет қайраткері. ХХ ғасырдағы қазақ поэзиясы Абай мектебінің ықпалымен өркендеді. Сәкен Абайды ерекше құрметтеген, оның сөз құдіретін жоғары бағалаған.
Абайға арналған жолдар
Сөзіңнің қарап тұрсам мағынасы мол,
Бастаушы адасқанға болғандай жол.
Өзге сөздің патшасы — сенің сөзің,
Я бар бол бұл дүниеде, яки жоқ бол...
Бұл жолдар ақынның рухани бағдарын, сөз өнеріне деген биік талғамын айқындайды.
Наурыз деген қандай мейрам?
Наурыз мейрамы — ежелгі дәуірден келе жатқан жыл басы мерекесі. Күнтізбе бойынша ол 21–22 наурыз шамасында, күн мен түн теңесетін кезеңге сәйкес келеді. Бұл уақыт табиғаттың жаңаруымен, көктемнің келуімен астасып, халықтың танымында жаңа өмірдің басталуын білдіреді.
Терминнің түбірі көне парсы тіліндегі «нава» (жаңа) және «рӯз/рәзаңһ» (күн) сөздерімен байланыстырылады: яғни мағынасы — «жаңа күн».
Талқылауға арналған сұрақтар
Наурыз туралы не білесің?
Наурыз айында табиғатта қандай өзгерістер болады?
Оқулықпен жұмыс және өлеңді талдау
Оқу кезеңдері
- Үлгі оқу (мұғалімнің оқуы).
- Тізбек бойынша оқу.
- Өлең мазмұнын талдау (идеясы, көркемдік тәсілдері, негізгі ойы).
Сергіту сәті
Қысқа сергіту жаттығулары арқылы оқушылардың назарын қайта шоғырландырып, келесі тапсырмаларға дайындық жасалады.
Әдебиет үйірмесі: шығармашылық тапсырмалар
1) «Сөз тапқыштар» тобы
Өлеңдегі адам кейпінде бейнеленген табиғат құбылыстарын (кейіптеу) үлгі бойынша жазыңдар.
Үлгі: Жаз құшақтайды, бетін сүйеді.
2) «Жазушылар» тобы
Өлең жолдарын тірек сөз ретінде пайдаланып, Наурыз мейрамының ерекшелігін қысқаша сипаттап жазыңдар: жаңару, береке, бірлік, табиғаттың оянуы, жақсы тілек.
Нәтиже: 5–7 сөйлемнен тұратын шағын мәтін.
3) «Суреттеуші» тобы
Наурыз мейрамына арнап сурет салыңдар және өз жұмыстарыңды сынып алдында қысқаша әңгімелеп беріңдер.
Бағалау өлшемі: идея, нақтылық, көркемдік, ауызша баяндау.
«Бес жолды өлең» құрастыру
Әр оқушы (немесе әр топ) бес жолды өлең құрастырып, нәтижесін дауыстап оқиды.
Ой толғау: салыстыру жұмысы
Екі өлеңді салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтаңдар: тақырып, негізгі идея, көңіл күй, көркемдік тәсілдер, табиғат суреті, авторлық көзқарас.
С. Сейфуллин — «Наурыз»
- Ұқсастықтары: …
- Айырмашылықтары: …
М. Дулатұлы — «Наурыз»
- Ұқсастықтары: …
- Айырмашылықтары: …
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
Өлеңдерді жаттау.
Бағалау
Бағалау парағына қорытынды баға қойылады.