Талантты және дарынды оқушылармен жұмыс
«Баланы оқытудың мақсаты — оны әрі қарай мұғалімнің көмегінсіз-ақ дамуға қабілетті ету» (Эдгард Хаббард).
Бұл қағида талантты және дарынды оқушылармен жұмыстың өзегін айқындайды: мұғалімнің міндеті — білімді ғана беріп қоймай, баланың дербес дамуына жағдай жасау.
Дарынды және талантты оқушылармен жұмыс: орта, жауапкершілік, мақсат
Барлық мұғалімдер балалардың білім алуында барынша жоғары нәтижеге жетуі үшін қолайлы орта құруға ұмтылады. Ал дарынды және талантты оқушыларға қатысты бұл міндет анағұрлым күрделі: ол терең ойлауды, талқылауды және мұқият жоспарлауды талап етеді. Балаларды оқытудың мазмұнын айқындауда әртүрлі теориялар мен стратегиялар тиісті бағдарламалар аясында қолданылады (Мұғалімге арналған нұсқаулық, 72-бет).
Негізгі ұстаным
Оқушыны дербес дамуға жетелейтін, қолдаушы әрі дамытушы орта қалыптастыру.
Педагог рөлі
Жеке қабілетті танып, оны мақсатты түрде дамытуға бағыт-бағдар беру.
Қоғамдық мән
Қоғамға талантты мамандар даярлау мен оқушының интеллектуалдық әлеуетін ашу.
Заңнамалық негіз және бүгінгі талап
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде әр баланың қабілетіне сай интеллектуалдық дамуына мүмкіндік беру, жеке тұлғаның дарындылығын таныту сияқты өзекті міндеттер алғаш рет нақты көрсетілгені белгілі. Дарынды балаларға білім беруді ғылымның бүгінгі деңгейіне сай ұйымдастыру бір жағынан қоғам үшін тиімді болса, екінші жағынан баланың өз интеллектуалдық дамуын қамтамасыз етеді.
Ұстазға жүктелер жауапкершілік
- Жас жеткіншектің табиғи қабілеті мен дарындылығын дәл танып, әрі қарай дамытуға бағыт беру.
- Әр баланың жеке қабілетін анықтап, соған сәйкес оқыту траекториясын құру.
- Оқушыны заманына сай бейімдеп, озық үлгілерді санасына сіңіру және шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту.
Дарындылық, талант және шығармашылық ұғымдары
Дарындылық мәселесін зерттеушілер көп болғанымен, оның мәні туралы ортақ пікір толық қалыптаспаған. Осы тұрғыдан біз дарындылықты баланың құрдастарымен салыстырғанда бірдей жағдайда білімді игеру деңгейінің жоғары болуы және шығармашылық қабілетінің айқын көрінуі ретінде түсінеміз.
Энциклопедиялық анықтама
Педагогикалық энциклопедияда: дарындылық — белгілі бір әрекет саласында ерекше жетістікке жеткізетін адам қабілеті дамуының жоғары деңгейі.
В. Крутецкий тұжырымы
В. Крутецкий қабілеттілікті жеке психикалық қасиеттер деп қарастырсақ, онда дарындылық — адамның ерекше қабілеттері жиынтығының бірлігі екенін атап өтеді.
Шығармашылық туралы көзқарастар
Шығармашылық — жаңашылдығымен, өзгешелігімен ерекшеленетін өнім алуға мүмкіндік беретін; тұлға бойындағы қабілет, білім және біліктіліктің бірлігі.
В. В. Давыдов жеке тұлғаның маңызы оның жасампаздыққа мұқтаждығына және қабілеттілігіне байланысты деп есептейді: шығармашылық бастау тұлғаның өзегінде жатады.
Б. Эльконин шығармашылықты бұрынғыны механикалық қайталау емес, бірегейлігімен және қайталанбас сипаты арқылы танылатын жасампаздық әрекет ретінде сипаттайды.
Бүгінгі білім беру жүйесінің алдында дайын білімді ғана меңгертумен шектелмей, шығармашылық бағытта жұмыс істейтін, тың жаңалық табуға ұмтылатын, ойлауы ерекше жеке тұлға қалыптастыру міндеті тұр. Бұл — оқушылардың шығармашылық әрекетін дамытудың маңызын айқын дәлелдейді.
Дарынды балаларды анықтау: ұзақ процесс және кешенді бағалау
Дарынды балаларды анықтау — баланың даму траекториясын таңдаумен байланысты ұзақ әрі көпқырлы процесс. Сондықтан бағалау тек бір сәттік нәтижеге емес, баланың әлеуетіне және даму мүмкіндігіне сүйенуі тиіс.
Анықтаудың негізгі ұстанымдары
-
Баланың қызығушылығы мен бейімділігіне барынша сәйкес келетін қызмет аясында іс-әрекетін талдау.
-
Дамытушылық ықпал арқылы психологиялық кедергілерді азайтуға мүмкіндік беретін тренингтік әдістерді қолдану.
-
Дарындылық белгілерін тек қазіргі деңгеймен шектемей, болашақтағы даму мүмкіндігін ескере отырып бағалау.
-
Бақылау, әңгімелесу, жұмыс нәтижесін талдау, мұғалімдер мен ата-аналардың сипаттамалық бағалары және әртүрлі ақпарат көздері арқылы кешенді бағалау жүргізу.
Дарынды оқушымен жұмыстың мақсаты және оны жүзеге асыру жолдары
Негізгі мақсат
Дарынды оқушылардың шығармашылық жұмыста өз қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру.
Жүзеге асыру тетіктері
Оқу бағдарламасын тереңдете оқыту және оқушының танымдық белсенділігін жүйелі дамыту.
Өзекті міндеттер
Білім сапасы
Оқушылардың білім сапасын тұрақты арттыру.
Деңгейлеп оқыту
Дарындылықты айқындап, білім деңгейі мен ойлау ерекшелігіне сай оқыту.
Зерттеушілік қабілет
Ғылыми ізденіс дағдыларын қалыптастыру және қолдау.
ХХІ ғасыр — білімділер ғасыры. Сондықтан ой-өрісі жоғары дамыған, зерделі, жан-жақты, парасатты ұрпақ тәрбиелеу — бүгінгі күннің басты талабы.
Осы міндетті назардан тыс қалдырмай, әр баланың мүмкіндігін ашуға бағытталған жүйелі жұмыс жүргізу — баршамыз үшін ортақ жауапкершілік.