Ғұн мемлекетінің құрылуы
Сабақтың тақырыбы
Ғұн мемлекетінің қалыптасуы (презентациямен).
Сабақтың түрі
Интерактивті
Әдістер
Ауызша баяндау, сұрақ-жауап, СТО, танымдық ойындар, ой шақыру, витогенді әдіс
Пәнаралық байланыс
География, ежелгі дәуір әдебиеті, этнопедагогика, көркем сурет, өнер
Көрнекіліктер
Қазақстан картасы, саяси карта, сөзжұмбақ, кестелер, қоржын, тірек-сызбалар
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Ғұн мемлекетінің ерте тарихы туралы теориялық мәлімет беру.
- Халқымыздың тарихи негіздерінің бірі саналатын ғұндар туралы түсінікті кеңейту.
Дамытушылық
- Оқушылардың жеке тұлғалық қабілеттерін дамыту.
- Пән бойынша білім, біліктілік және дағдыларын жетілдіру.
Тәрбиелік
- Отаншылдық пен ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
- Туған халқының тарихын құрметтеуге баулу.
- Салт-дәстүрді қадірлеуге, рухани ізгілікке тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі (1 минут)
- Оқушылармен сәлемдесу.
- Оқушыларды түгелдеу.
- Сабаққа дайындығын және оқу құралдарын тексеру.
- Назарын сабаққа аудару.
2) Үй тапсырмасын сұрау (12 минут)
«Кім шапшаң?» ойыны
Жылдам сұрақтарға жауап беру арқылы өткен тақырыпты еске түсіру.
Картамен жұмыс
Қоржындағы асық түсіне сай кеспені таңдап, кеспедегі сұраққа жауап беру.
«Ретін тап» ойыны
Оқиғалар мен ұғымдарды дұрыс реттілікке келтіру.
«Ойлан тап» ойыны
Логикалық тапсырмалар арқылы қорытынды жасау.
Жаңа сабақ
Негізгі бағыттар (15 минут)
- 1 Ғұн мемлекетінің құрылуы.
- 2 Ғұн тайпаларының бірлестігі және қоғамдық құрылымы.
- 3 Ғұндардың тұрмысы мен мәдениеті.
Ғұн мемлекетінің құрылуы және саяси ұйымы
Б.з.б. I мыңжылдықта қазіргі Моңғолияның оңтүстігінен Каспий өңіріне дейін созылған Орта Азияның кең аумағында әртүрлі тайпалар мекендеді. Қытай деректерінде «ғұн» атауы «гун», «руң», «хуню» түрінде кездеседі. Қытайлар ғұн билеушісін шаньюй деп атаған.
Кілт ұғымдар
- Шаньюй — мемлекеттің жоғарғы билеушісі
- Түменбасы — 10 мың атты әскерді басқарған қолбасшы
- 24 ру — ғұн қоғамының тайпалық құрамы
- Әскери жүйе — сол, орталық, оң қанатқа бөліну
Ғұн бірлестігіне тегі әртүрлі тайпалар кірді. Мемлекет әскери-әкімшілік жүйе бойынша сол, орталық және оң қанатқа бөлінді. Билік шаньюйдің қолында болды. Шаньюйден кейінгі негізгі тұлға — түменбасы. Бұл қызметті көбіне шаньюйдің ұлдары, інілері немесе жақын туыстары атқарған.
Ғұн қоғамында ер адамдардың барлығы белгілі бір жасаққа тіркеліп, әскери дайындықтан өтті. Олар қару-жарақ, жебелі садақ, қылыш пен найза алып жүруге міндетті болды. Ал ақсүйектер жылына үш рет шаньюйдің алдына жиналып, мемлекеттік істерді талқылаған.
Бөліну, қоныс аудару және Атилла дәуірі
Б.з.б. 55 жылы ғұн мемлекеті оңтүстік және солтүстік ғұндар болып екіге бөлінді. Оңтүстік ғұндар тәуелсіздігінен айырылып, Хан әулетіне бағынышты болды.
Солтүстік ғұндар б.з.б. I ғасырдың соңында Чжи-Чжи шаньюйдің басқаруымен тәуелсіздігін сақтап қалу үшін батысқа қарай жылжыды. Олар Оңтүстік Қазақстандағы қаңлы тайпаларының жеріне келіп, бейбіт келісім нәтижесінде Талас өзенінің шығыс жағалауына қоныстануға мүмкіндік алды.
Екінші толқын
Қазақстанның оңтүстік-батысы мен Арал өңіріне ғұн тайпаларының келуі б.з. I ғасырынан басталды.
Тарихи салдар
Ғұндардың қозғалысы алан және ас тайпаларын батысқа, Каспий теңізі маңына ығыстырды. Бұл кезең «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» деп аталады.
Еуропаға жетуі
Ғұндар Дунайдан өтіп, Батыс Еуропаға дейін жетіп, Рим империясына елеулі қауіп төндірді.
Атилла (Еділ) және мемлекет тағдыры
Ғұндардың ержүрек жауынгері әрі дарынды қолбасшысы Атилла 451 жылы Галлиядағы Каталаун даласында римдіктер мен франктер бастаған біріккен күштермен шайқасты. 453 жылы Атилла қайтыс болғаннан кейін ғұн мемлекеті біртіндеп ыдырады.
Атилла туралы неміс, француз және итальян тілдерінде көптеген шығармалар жазылды. Италия композиторы Джузеппе Верди «Атилла» операсын дүниеге әкелді.
Тұрмыс, шаруашылық, құқық және мәдениет
Шаруашылық және баспана
Ғұндар өмірінде мал шаруашылығы жақсы дамыды. Сонымен қатар егіншілік те маңызды рөл атқарды. Аңшылық пен қолөнер де кең тарады.
Тұрғын үйлері ретінде киіз үй және шикі кірпіштен салынған тұрақты баспаналар қолданылды.
Құқықтық жүйе
Ғұндардың өзіндік құқықтық тәртібі болды. Ауыр қылмыс жасағандарға өлім жазасы кесілсе, ұсақ құқықбұзушылық үшін бетіне таңба салу (тілу) сияқты жаза қолданылған.
Зергерлік өнер және безендіру мәнері
Көшпелі зергерлер алтын әшекей жасауда жоғары шеберлік танытты. Олар бұйым бетіне алтын түйіршіктерді дәнекерлеу тәсілін меңгерген. Бұл әдіс зерлеу деп аталады.
Әшекейлеудің тағы бір түрінде бұйымға сән беру үшін түрлі түсті тастар мен материалдар жапсырылған. Ғалымдар мұны полихромдық стиль деп атайды. Сондай-ақ бұйымдарды безендіруде жабайы аңдардың бейнесі жиі қолданылған.
Тәсіл
Зерлеу
Алтын түйіршіктерді дәнекерлеу арқылы өрнектеу.
Стиль
Полихромдық
Түрлі түсті жапсырмалармен сәндеу.
Мотив
Аң бейнесі
Жабайы жануарлар бейнелері арқылы көркемдеу.
Бекіту, үй тапсырмасы және бағалау
4) Жаңа сабақты бекіту (14 минут)
«Біз не білдік?» сұрағы бойынша қорытындылау:
- Ғұн мемлекетінің қалыптасуы
- Ғұн қоғамы және басқару жүйесі
- Құқықтық қорғау жүйесі және жазалау түрлері
- Шаруашылығы мен тұрмысы
- Баспана түрлері
- Тұрмысқа қажетті бұйымдар
- Діни-нанымдары
- Зергерлік өнер
Үйге тапсырма (2 минут)
-
1) Дерек жинау
Ғұн тайпалары туралы қосымша мәліметтер жинау.
-
2) Ізденіс жұмысы
Ержүрек қолбасшы Еділ (Атилла) туралы зерттеп, реферат жазу.
Оқушыларды бағалау (2 минут)
Белсенділік, жауап сапасы, карта және ойын тапсырмаларындағы қатысу деңгейі негізінде бағалау жүргізіледі.