Бюджетаралық қатынас
Бюджетаралық қатынастардың мәні
Бюджетаралық қатынастар — бюджеттік үдеріс барысында мемлекеттік және муниципалдық билік органдары арасында туындайтын экономикалық-құқықтық қатынастар жүйесі. Бұл қатынастар елдің бюджеттік жүйесіне түсетін кірістерді, шығыс өкілеттіліктерін ұзақ мерзімді негізде айқындауды, реттеуші салықтар бойынша бекіту нормативтерін белгілеуді, сондай-ақ жоғары деңгейдегі бюджеттерден төменгі деңгейдегі бюджеттерге қаржыны қайта бөлуді қамтиды.
Сонымен бірге бюджетаралық қатынастар қосымша шығындарға әкелген шешімдерге байланысты шығындардың орнын толтыруды, шығыс өкілеттіліктерін беру салдарынан пайда болатын міндеттемелерді қаржыландыруды, қайтарымды (ақылы) және қайтарымсыз (ақысыз) негізде уақытша қолдау көрсетуді, сондай-ақ ортақ мүдделер үшін аумақтарды біріктіріп, шығындарды бірлесіп қаржыландыруды да қамтиды.
Анықтаманың принциптік ерекшеліктері
- Бюджеттік үдеріс кезінде пайда болатын, «бюджетаралық» деп қарастыруға болатын қатынастардың негізгі түрлері толық қамтылады.
- Бір деңгейдегі бюджеттер арасындағы өзара байланыстар да бюджетаралық қатынастар құрамына енгізіледі.
Бюджет жүйесі және басқарудағы рөлі
Бюджет жүйесі — мемлекеттік бюджеттің жұмыс істеуінің ұйымдастырушылық нысаны. Ол ел аумағында әлеуметтік әділеттілік қағидатын сақтау қажеттілігімен, ықтимал икемділікті қамтамасыз етудің маңызымен және бюджет қаражатын тиімді пайдаланумен айқындалады.
Бюджетаралық қатынастар мемлекетті басқарудағы түйінді мәселелердің бірі болып саналады. Саяси тұрақты қоғам құру және ұлттық экономиканың өнімді өсімін қамтамасыз ету аумақаралық айырмашылықтарды теңестіру мәселелері шешілмейінше қиын.
Жауапкершілікті бөлу
Әлеуметтік және экономикалық функцияларды орындау бойынша жауапкершілікті республикалық және жергілікті деңгейлер арасында бөлу, сондай-ақ заңмен белгіленген шығыстарды деңгейлер бойынша тарату.
Өкілеттікке сай шығыс негіздеу
Бюджет жүйесінің әрбір деңгейіне бекітілген өкілеттіктерге барабар шығын көлемін дәлелді түрде айқындау.
Кірістер көзін бекіту
Барлық деңгейдегі бюджеттердің кіріс көздерін заңмен белгілеу және айқындау арқылы кірістерді тарату.
Бюджетаралық қатынастардың құрылымы
Бюджетаралық қатынастарды олардың қалыптасатын деңгейіне қарай екіге бөлуге болады: бюджеттік жүйе деңгейлері арасындағы (деңгейаралық) қатынастар және бір деңгейдегі бюджеттер арасындағы қатынастар. Ал пайда болу бағыттарына қарай оларды үш негізгі блокқа топтастыруға болады.
Үш негізгі блок
1) Тұрақты негіздегі шектеу
Бюджет жүйесі деңгейлері арасында шығыстар мен кірістерді толық немесе ішінара ұзақ мерзімді негізде бөлу (шектеу).
2) Бюджетаралық реттеу
Бюджеттік реттеу тетіктері арқылы ресурстарды қайта бөлу, теңгерімділікті қамтамасыз ету және фискалдық сәйкестікті күшейту.
3) Бірлесіп қаржыландыру және мақсатты қолдау
Бірлесіп қаржыландыру шаралары, өзара қатынастарды жедел реттеу және мақсатты қолдау тетіктері.
Өзектілік және проблемалар
Республика үшін бюджетаралық қатынастарды реттеу — аса өзекті әрі күрделі мәселе. Жетілдірудің жеткіліксіздігі салдарынан әртүрлі деңгейдегі билік органдарында қаржылық қиындықтар күшейеді.
- Қаржының орталық бюджетте шоғырлануы.
- Бюджет деңгейлері арасындағы қарсы қаржылық ағымдардың болуы.
- Жергілікті бюджеттердің меншікті кірістер деңгейінің төмендігі.
Бұл факторлар жергілікті билік органдарының халық үшін өмірлік маңызды мәселелерді шешу мүмкіндігін шектеп, белгілі аумақтарда тиімді салықтық-бюджеттік саясат жүргізуге кедергі келтіреді.
Бюджет тапшылығының салдары және оны жою шаралары
3.1. Бюджетті толықтыру жолдары
Кәсіпорындардың бір бөлігі тоқтап, халықтың едәуір бөлігі ұсақ саудаға бет бұрған кезеңде ел бюджетін толықтыру мәселесі күн тәртібінен түспейді. Қарапайым тілмен айтқанда, бюджет — мемлекеттің қоғамға қызмет етуіне қажет ортақ ресурс.
«Халық болмаса, мемлекет болмайды» деген қағидаға сүйенсек, бюджеттің тұрақтылығы мемлекеттік қызметтердің үздіксіздігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан кірістерді бюджетке шоғырландыру бағыты күшейтіліп, қатаң қаржылық-бюджеттік саясат қолданылды.
Салық әкімшілендіруіндегі басым бағыттар
1996 жыл Мемлекеттік салық қызметі үшін жаңа функциялар айқындалған кезең болды: салық туралы жаңа заңдардың іске асуы және салық салу жүйесін реттейтін жаңа құқықтық актілердің қабылдануы осы кезеңге сәйкес келді.
- Орталық аппараттың басқа уәкілетті органдармен бірлесіп кешенді және салалық тексерулер жүргізуі, практикалық көмек көрсетуі.
- Тексерулердің қайталануын болдырмау және Салық кодексі талаптарының орындалуын бақылау үшін үйлестіру шараларын енгізу.
- Тексеру тәртібін бұзған қызметкерлерге тәртіптік шара қолдану тәжірибесін күшейту.
Қарызды бақылаудағы теңгерім
Кей өңірлерде ірі берешегі бар мекемелер қатаң бақылауда ұсталып, ұсақ берешегі бар төлеушілер назардан тыс қалып жатады. Бұл тәсіл жалпы тәртіптің әлсіреуіне әкелмеуі тиіс.
Кәсіпкерлік еркіндігі
Кәсіпкерлік қызмет еркіндігін қамтамасыз ету үшін тексерулерді өзге уәкілетті органдармен үйлестіріп жүргізу маңызды. Мақсат — бір субъектіні бірінің артынан бірі қайталама тексеруге жол бермеу.
Салық органдары жұмысының бағалау көрсеткіштері
- Бюджет кірістерінің әрбір көзі бойынша болжамның орындалуы.
- Қосымша есептелген салықтар мен міндетті төлемдердің түсуі.
- Берешек көлемін азайту және жою нәтижелері.
- Әлеуметтік қорлармен өзара іс-қимыл сапасы.
- Жүйені компьютерлендіру деңгейі және бақылау-кассалық техникамен жұмыс.
- Салық заңнамасын жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізу.
Осы көрсеткіштер бойынша тоқсан сайын өңірлік органдардың нәтижелері салыстырылып, басқарушылық рейтинг қалыптастыруға негіз болады. Негізгі индикаторлармен қатар еңбек тәртібі және қызметтік міндеттерді орындау сапасы да ескеріледі.
3.2. Бухгалтерлік есеп жүйесін жетілдіру
Нарықтық қатынастар талаптарын толық іске асыру, басқарушылық шешімдерді сапалы ақпаратпен қамтамасыз ету және басқару жүйесін жетілдіру үшін бухгалтерлік есептің рөлі ерекше. Бұл жүйе бастапқы кезеңнен-ақ берік қалыптасуы қажет еді. Дегенмен практикалық қадамдар кейінірек жүйелі түрде қолға алына бастады.
Республиканың есеп-қисап саласында еңбек ететін кең қауымы халықаралық стандарттарға көшу арқылы есептіліктің сапасын арттыруға мүмкіндік алады. Әкімшіл-әміршіл модельден нарықтық модельге өту бухгалтерлік есептің мазмұны мен функцияларын түбегейлі жаңартуды талап етті.
Жаңа стандарттарды енгізудегі негізгі түйін
Халықаралық стандарттарға сай жүйені қалыптастыруға шетелдік тәжірибе мен Қаржы министрлігі жанындағы профильдік құрылымдардың қатысуы маңызды. Алайда бухгалтерлер қауымы үшін өтпелі кезеңде әдістемелік бірізділіктің жеткіліксіздігі және ұйымдастырушылық қиындықтар стандарттардың әлеуетін толық ашуға кедергі келтіруі мүмкін.
Ұсыныс: функцияларды құқықтық тұрғыдан айқындау
Экономиканың жеке меншікке негізделген даму бағытын ескере отырып, республика деңгейінде бухгалтерлік есеп пен аудит саласында әдістемелік және ұйымдастырушылық жұмыстарды жүргізетін, сондай-ақ бақылау функцияларын орындайтын органдардың құзыреттері нақты заңмен ажыратылуы қажет. Бұл әр органның нақты немен айналысатынын айқындап, жүйенің тұрақты әрі түсінікті жұмыс істеуіне жағдай жасайды.