Қазақша рефераттар

Түрік қағанатының аумағы

7-сыныпқа арналған сабақ жоспары: Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы

Тақырып: Түрік қағанаты (552–603 жж.)

Қайталау тапсырмалары (6-сынып бойынша)

Оқушылардың алдыңғы білімін белсендіру үшін төмендегі сұрақтар ұсынылады:

  1. 1) Ертеде Қазақстан аумағында қандай тайпалар мекендеген?
  2. 2) Оңтүстік, Солтүстік, Батыс, Шығыс және Орталық Қазақстанда өмір сүрген тайпалық бірлестіктердің қандай ұқсастықтары бар?
  3. 3) Халықтардың жаппай қоныс аударуының негізгі себептері қандай болды?
  4. 4) Көшпелілердің өмірін сипаттап жазған қандай тарихшыларды білесіңдер?
  5. 5) Қазақстанның ерте кезең тарихын зерттеген қазіргі қандай ғалымдарды атай аласыңдар?

Жаңа сабақ жоспары

Материалды жүйелі қабылдау үшін тақырып төмендегі бөлімдерге бөлінеді:

Уақыт шегі: 552–603 жж.

1. Құрылуы және жер аумағы

Қағанаттың пайда болуы, кеңеюі, негізгі бағыттары.

2. Халқы

Теле тайпалары және этникалық құрам.

3. Шаруашылығы

Көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс, қыстаулар.

4. Мәдениеті

Тұрғын үй, жерлеу дәстүрі, наным-сенім.

5. Ыдырауы

Ішкі билік таласы және Шығыс пен Батыс қағанаттарға бөлінуі.

Жаңа сабақ бойынша жұмыстар

1) Картамен жұмыс

Түрік қағанатының аумағын және билеушілер жүргізген жорықтардың бағыттарын картадан көрсету.

2) ОСКТ арқылы талдау

Түрік қағанатының құрылуына сипаттама беру (оқиға–себеп–қорытынды–тарихи маңызы).

3) Шығармашылық жұмыс

«Қағанат мәдениеті және түркі мәдениеті туралы не білемін?» тақырыбында эссе жазу.

Негізгі мәліметтер (қысқаша конспект)

Хронология: 552–603 Дерек: Қытай жылнамалары

Тарихи дереккөз

Түріктер туралы мәліметтер Қытай жылнамаларында 542 жылдан бастап кездеседі.

Құрылуы: алғашқы кезең

  • 545 ж. түрік қолбасшысына Қытай елшісі келіп, бейбіт қарым-қатынас орнайды.
  • Жужан (авар) қағаны Анағұй мен Бумын қаған арасында жанжал туындайды.
  • Бумын қаған Қытай әмірінің қызына үйленеді.
  • 552 ж. Жужан қағандығы жеңіліп, Анағұй қаған өзін-өзі өлтіреді.
  • Бумын қаған «елхан» атағын алады, бірақ сол жылы қайтыс болады.

Билеушілер және саяси күшею

  • Қара-Еске қаған Орхонның жоғарғы жағындағы Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңеді.
  • Мұқан қаған (552–554) тұсында жужандар түбегейлі талқандалып, түріктер Ұлы Даланың шығыстағы қожасына айналады.
  • Солтүстігінде Саян тауына дейін, шығыста Сары өзенге дейінгі тайпалар бағындырылады (қай/татаб, қидан, оғыз-татар және т.б.).
  • Қытай билеушілері Мұқан қағанға қымбат сыйлықтар беріп, жылына 100 мың тең жібек мата төлеген.
  • Тобо қаған тұсында (570–580 жж.) Қытайдың екі жағымен де қарым-қатынас орнап, шығыстағы саяси ықпал күшейеді.
  • Иштеми қаған — Бумын қағанның інісі, 10 түмен қол бастаған қолбасшы.
  • Иштеми қаған соғдылықтармен байланысты аймақтарға жорық жасап, Алтайдың теріскейіндегі тайпаларды бағындырады.

Аумағы: кеңею кезеңдері

  • 555 ж. қағанаттың ықпалы Арал теңізіне дейін жетеді.
  • Қысқа уақыт ішінде Қытайдан Әмударияға дейін, Ташкенттен Сырдарияға дейінгі аумақтарға таралады.
  • Эфталиттердің қарсылығына қарамастан, 563–567 жж. оларды бағындырады (Каспийден Солтүстік Үндістан мен Шығыс Түркістанға дейінгі өңірлер).
  • VI ғ. 70-жылдары Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің солтүстік жағалауына дейін үстемдік орнатады.

Түйін

Түрік қағанаты қысқа мерзімде кең аумаққа таралып, Еуразиядағы саяси тепе-теңдікке ықпал еткен ірі державалардың біріне айналды.

Халқы

  • Теле — көптеген түркі тілдес халықтарға ортақ атау; «теле» және «түрік» сөздері мағынасы жағынан жақын қолданылады.
  • Қағанат құрамында 30-дан аса теле тайпасы болған.

Шаруашылығы

  • Негізгі кәсібі — көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы.
  • Қыстаулары Іле, Шу, Талас, Ертіс, Сырдария өзендерінің бойында орналасқан.
  • Егіншілік болғанын тұрақты қоныстар дәлелдейді: Тараз маңынан түріктердің қыстақ-кендтері табылған.

Мәдениеті

  • Баспана түрі — киіз үй.
  • Қыстауларда жеркепе (қазылған) немесе тас, ағаш, қамыстан салынған тұрақ-жайлар болған.

Жерлеу дәстүрі және наным-сенім

  • Мәйітті өртеп, күлін арнайы орынға қойған.
  • Отқа табыну салты Византия елшісі Земархты жанып тұрған оттың арасынан өткізіп кіргізу дәстүрінен байқалады.

Ыдырауы

581 ж. қағанат ішінде билік үшін тартыс күшейді. Нәтижесінде 603 ж. Түрік қағанаты Батыс және Шығыс Түрік қағанаты болып екіге бөлінді.

Үй тапсырмасы

Оқу

§1. Түрік қағанаты

Есте сақта

  • Хронология: 552–603 жж.
  • Дереккөз: Қытай жылнамалары (542 ж. бастап)