Алаш қозғалысының тарихы - қазақпен бірге жасайтын мәңгілік тарих

Тәуелсіздік — ғасырлар аңсаған мұрат

Біз — тәуелсіз мемлекетпіз. Ата-бабамыз сан ғасыр бойы аңсаған асыл мұрат — тәуелсіздік. Бұл еркіндік қазақ еліне оңай келген жоқ: талай халық тәуелсіздікке қақтығыс пен қантөгіс арқылы жетті, ал біздің жұрт та азаттық жолында ұзақ жылдар күресіп, талай құрбандыққа барды.

«Алаш» сөзі — арғы ата-бабадан жалғасқан көне ұран. Еркіндік пен теңдікті аңсаған үміт шырағы ешқашан өшпеді: отқа тап болса — отымен арпалысты, суға тап болса — суына жүзді. Батырлар қылышымен, ақындар қаламымен елдік мүддені қорғады. Қанша зұлмат көрсе де, қазақтың еркіндік таңының жолын ешкім кесе алмады. Ақыры тәуелсіздік таңы атты.

Алаш партиясы: тұңғыш саяси ұйым және ұлттық мақсат

Алаш партиясының құрылуы қазақ халқы өміріндегі елеулі оқиға болды. Бұл — қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйымдардың бірі. Партияның негізгі мақсаты — отаршыл саяси езгіден құтылып, тәуелсіздікке қол жеткізу, елді жаңғырту және қоғамдық сананы ояту еді. Осы жолда қазақ зиялылары бар күш-жігерін жұмсады.

Алаш қозғалысының тарихы — қазақпен бірге жасайтын мәңгілік тарих. Ол ұлттық мемлекеттілік идеясын көтеріп, азат қоғамның іргетасын қалау ісінде ерекше рөл атқарды.

Алашорда және 1917 жыл: тарихи белес

Орынбор қаласында Алашорда үкіметі құрылғаны жарияланды. 1917 жылғы 5–13 желтоқсан аралығында өткен Екінші жалпықазақ съезі барысында Алаш автономиясының жариялануы — ұлт тарихындағы айрықша маңызы бар ұлы күн. Бұл кезең әдебиетте де, тарихи жадта да мәңгілікке таңбаланды.

Отаршыл империя қысымындағы қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру жолында Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі жаңару мен жаңғыруға бағытталған саяси-қоғамдық қызмет атқарды. Сол идеяларды халыққа жеткізуде қалам қайраткерлеріне үлкен жауапкершілік жүктелді.

Алаш қайраткерлері: ұлтты оятқан тұлғалар

Алаш ісінің көшбасшыларының бірі — Әлихан Бөкейханов. Қозғалыс пен партия құрамында Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Сұлтанмахмұт Торайғыров және басқа да көптеген тұлғалар тәуелсіздік идеясына, қазақ халқының өркендеуіне орасан үлес қосты.

«Қазақ» газеті және партия ұраны

Уақыттың тығыздығын ескере отырып, «Қазақ» газетінің басқармасы Ж. Досмұхамедовтің хатын алғаннан кейін 5 қазандағы санында «Алаш партиясы» атты бас мақала жариялап, саяси ұйымның ұраны ретінде «Алаш» атауының табиғи түрде жұрт аузында жүргенін атап өтті. Мақалада партия бағдарламасы толық жасалмағанымен, жалпықазақ съезі қаулылары болашақ бағдарламаның негізі болатыны айтылды.

Ұйымдасу үдерісі: облыстық комитеттер

Ғылыми әдебиетте Алаш партиясының негізін 1917 жылғы сәуір–мамыр айларында құрылған қазақ комитеттері қалады, ал олардың белсенділері кейін партия мүшелері болды деген тұжырым бар. Партияның облыстық ұйымдары 1917 жылдың қазан айынан бастап қалыптаса бастады: Ә. Бөкейхановтың тікелей ұйымдастыруымен алдымен Семейде, кейін Омбыда, қарашаның 10-ына қарай Орынборда ұйымдар ашылды.

Партия жарғысы туралы түсінік

Алаш партиясының толық жарияланбағанымен, белгілі дәрежеде дайындалған шартнамасы (жарғысы) болғаны айтылады. Семейдегі облыстық комитеттің құрылуына байланысты «Қазақ» газетінде: толық шартнама Орынборда жасалып, дайын болғанда жұртқа жарияланатыны көрсетіледі.

Тәуелсіздік дәуіріндегі қайта бағалау

Тәуелсіздік алғаннан кейін төл тарихымыздағы жабық тақырыптарға жол ашылды: тоталитарлық жүйе қалыптастырған қасаң әдіснама қайта қаралып, бұрын бұрмаланған пікірлердің негізсіздігі дәлелденді. Осы үдеріс барысында Алашорда үкіметі мен Алаш партиясының қызметі, ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының еңбегі мен қасіретті тағдыры тың деректер негізінде объективті зерттеуді қажет ететін өзекті тақырып ретінде айқындалды.

Сұлтанмахмұт Торайғыров мұрасы

С. Торайғыров — төтенше өзгерістер мен дүрбелең дәуірінде тарих сахнасына көтеріліп, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде өзіндік жол салған суреткер. Ол артына өлмес те өшпес мол мұра, қымбат қазына қалдырды. «Ақынның хаты өлмейді» деген халық даналығы Торайғыровтың өміршең шығармаларымен тереңдей түседі.

Оның шығармаларын тұтастырып тұрған алтын өзек — төңкерістер дәуірінде қазақ халқының өз орнын табуы, өркениеттік бәсекеде жойылып кетпей елдігін сақтауы, тілі мен ділінен айырылмай рухы берік жұрт санатына енуі. Ұлттың рухани самғауын басты нысана еткен қаламгер мұрасы бүгінгі буын үшін де бағалы.

Алаш идеясы — бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан

Кешегі Алаш идеясы — бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан. Тәуелсіздік алғаннан кейін бұрын тыйым салынған Алаш қозғалысы тақырыбы отандық тарихымыздың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қайта зерттеліп келеді. Алаш зиялыларының өмірі мен қызметін мұқият зерделеп, жетістіктерін бағалау, қателіктерінен сабақ алу, олардың ашқан ақиқатын пайымдау қажет.

Сұлтанмахмұт Торайғыров жырлағандай, Алаш туы астында қазақ елі мәңгілік жасасын. Бір сөзбен айтқанда, біз бүгін Алаш арыстары аңсаған егемен елде өмір сүріп отырмыз. Еліміз арысты, ойымыз өрісті, жастарымыз намысты болса, тәуелсіздігіміз де баянды боларына сенім мол.