Ұлы жүзді қауға беріп малға қой, Кіші жүзді найза беріп жауға қой
Ел туралы мақал-мәтелдер: көптің қадірі, елдің берекесі
Төмендегі мақал-мәтелдер елдің ынтымағын, көптің күшін, жердің қадірін, ақылдасудың пайдасын және қоғамдағы тәртіп пен жауапкершілікті терең ұғындырады. Олар — ұрпақтан-ұрпаққа жеткен тәжірибенің жинағы.
Негізгі ойлар
-
Көптің бірлігі — береке мен тоқшылықтың тірегі.
-
Ел мен жер — бір-бірін байытатын қос ұғым.
-
Кеңес пен ортақ шешім — елді адастырмайтын жол.
-
Жеке мінез — қауымға әсер ететін жауапкершілік.
Елдің беделі, сөздің салмағы
Ел аузына елек қойып болмас.
Ел құлағы — елу.
Ел аузы — дуалы.
Естімеген елде көп.
Көш, қоныс, қауым тіршілігі
Елде түлкі аштан өлмес.
Орыс бар жерде — қоныс бар.
Қазақтың осы жер дегені — көш жер.
Ақ бөкенді «жатыр» деме, көшпелі елді «отыр» деме.
Көшкен елдің көмеші бар, ерген елдің ерулігі бар.
Елді жерде — ұры бар, таулы жерде — бөрі бар.
Бұл нақылдар қоныс таңдау, көш мәдениеті және ортақ тіршіліктің өз ережесі бар екенін еске салады.
Береке, ынтымақ, көптің күші
Көпшілікке береке кетпес, берекелі жерден мереке кетпес.
Тамшыдан тама-тама дария болар.
Көп дауыс қосылса, бір дауысты жоқ қылады.
Көптің аузы — темір талқы.
Көптік қайда болса — тоқтық сонда.
Кеңес қылған ел азбас, кеңінен пішкен тон тозбас.
Көппен санасу — сақтық
«Өзім білем» деу — тәуекел. Көптің ақылын тыңдау — қорған.
Көп көргеннен сұра: жас көптігі емес, тәжірибе құнды.
Ел, жер, мал — тіршілік өзегі
Жері байдың — елі бай.
Ел көркі — мал, өзен көркі — тал.
Қара жердің қадірін ойда-қырда сарт білер.
Кер құланның қадірін ойда-қырда қақ білер.
Иті семіз, малы арық жер — азғаны; ынтымағы болмаса ел — азғаны.
Қара жерді жамандама — қайтып сонда барарсың.
Қауым мінезі: аз бен көп, жалғыз бен топ
Аздың атасы бір, көптің батасы бір.
Бестің басы болғанша, алтының аяғы бол.
Жасықтың көбінен асылдың азы артық.
Бірдің кесірі — мыңға, мыңның кесірі — түменге.
Жалғыз иттің үргені білінбес, жалғыз кісінің жүргені білінбес.
Жын соққаннан мың соққан жаман.
Қауымда жеке әрекет те, ортақ әрекет те салмаққа ие: жақсылық та жұғысты, кесір де жұғысты. Сондықтан көптің ішінде кісілік сақтау — елдіктің шарты.
Ел басқару, елші сөз, тәртіп
Көш басшысы жоқ ел оңбайды, құралай бастаған киік оңбайды.
Ел ағасыз болмас, тон жағасыз болмас.
Елдестірмек — елшіден, жауластырмақ — жаушыдан.
Екі тентек елге сыймас.
Елде бір тентек жүрмей ме.
Тозған елді — там жыяр.
Көрші, татулық, тұрмыс салыстыру
Отты қозғаған — өшірер, қоңсыны қозғаған — көшірер.
Өзбектік кигеніңді ал, қазақтың мінгеніңді ал.
Өзбек — өз ағам.
Қазақтың айраны — кәрі, орыстың мейрамы — көп.
Қазақ байыса — қатын алар, орыс байыса — үй салар.
Уақыт, жаңару, үміт
Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазан.
Қырықтың бірі — қыдыр.
Халық қартаймайды.
Көп жүрген жер — көңілді.
Қорытынды ой
Бұл мақал-мәтелдердің түйіні бір арнаға құяды: елдің күші — бірлікте, берекесі — кеңесте, абыройы — тәртіп пен жауапкершілікте. Жеке адам да, тұтас қауым да көптің ақылын қадірлеп, жер мен елдің қасиетін таныса, өмірдің жолы оңалар.
Көпті сөкпе, кенді төкпе.
Көп қайда болса — шындық сонда.
Жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адас.
Өзім білем деген — өлер, көп біледі деген — күлер.