Қазақтардың 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысына қатысуы
Сабақтың тақырыбы
§ 9. Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Әдістері
Баяндау, сұрақ-жауап
Құрал-жабдық
Сызбалар, кестелер, карта, компьютер
Пәнаралық байланыс
Дүниежүзі тарихы, қазақ тілі, әдебиет, бейнелеу өнері
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- 1812 жылғы соғыс туралы хабарды қазақтардың қалай қабылдағанын түсіндіру.
- Ұрысқа қатысқан қазақ жауынгерлері туралы мәлімет беру.
Дамытушылық
- Оқулықпен, картамен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
- Топта өздігінен жұмыс істеу қабілетін жетілдіру.
Тәрбиелік
- Ұлтаралық татулықты нығайту: қазақ-орыс достығының шаруашылық пен мәдениетпен ғана шектелмегенін көрсету.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылармен амандасу, түгендеу, оқу құралдарын тексеру және балалардың назарын сабаққа шоғырландыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Өткен тақырыптың меңгерілу деңгейін анықтау үшін сұрақтар арқылы білім сапасы тексеріледі.
1) Реформаны өткізуге қандай алғышарттар себеп болды?
2) Реформаны әзірлеуге кімдер қатысты?
3) Сот жүйесінде қандай өзгерістер енгізілді?
4) Кіші жүзде жүргізілген реформа мен өзгерістерді сипаттаңдар.
5) Реформаның қандай зардаптары болды?
6) Жарғының негізгі мақсаты қандай еді?
Үй тапсырмасын бекіту (қысқаша шолу)
XIX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанның шаруашылық, саяси және қоғамдық дамуындағы өзгерістер тереңдей түсті. Қазақ жері Цин империясымен, Ресеймен, Сібірмен және Орта Азия хандықтарымен экономикалық әрі сауда байланыстарын жүргізді.
1822 жылғы 22 маусымда М. М. Сперанский мен Г. С. Батенков «Сібір қазақтарының жарғысын» әзірледі. 1824 жылы П. К. Эссен Кіші жүз қазақтарын басқару реформасын жүргізді.
Округ
15–20 болыс
Басқарушысы: округтік приказ, аға сұлтан
Болыс
10–12 ауыл
Басқарушысы: болыс сұлтаны
Ауыл
50–70 шаңырақ
Басқарушысы: ауыл старшыны
Реформаның мақсаты
- Қазақстанның солтүстік-шығыс өңірін әкімшілік, сот және саяси тұрғыдан басқаруды өзгерту.
- Рулық-феодалдық тәртіптің ықпалын күшейту.
- Ақсүйектердің артықшылығын шектеу және хандық билікті жою.
Өзгерістердің алғышарттары (негізгі факторлар)
Өлкенің табиғи байлығын игеру қажеттілігі, сауда қатынастарының кеңеюі, қазақ жүздерінің Ресейге тәуелділігінің артуы, қазақтардың шаруалар қозғалысына қатысуы, хан билігінің әлсіреуі және Орта жүз ханы Уәлидің ықпалының төмендеуі.
III. Жаңа сабақ
1) «Қарама-қарсылықты тап!»
«Соғыс» сөзінің антонимі мен синонимін анықтау.
2) Картамен жұмыс
1812 жылғы Ресейдің Отан соғысы картасы бойынша негізгі бағыттар мен оқиғаларды талдау.
Қосымша мәліметтер (негізгі тұжырымдар)
Наполеон Бонапарт туралы
Наполеон Бонапарт Корсика аралында кедейленген дворян отбасында дүниеге келді. Әкесі оны әскери училищеге беріп, ол оқу орнын үздік тәмамдады. 24 жасында генерал атағын алды. 1795 жылы роялистер бүлігін басуға қатысып, бұл әрекеті оған ықпалды топтардың сенімін күшейтті. 1804 жылы мамырда Франция императоры болып жарияланды. 1815 жылы Ватерлоо түбіндегі шайқаста жеңіліп, Әулие Елена аралына жер аударылды және бірнеше жылдан кейін сол жерде қайтыс болды.
1812 жылғы соғыстың сипаты
1812 жылы француз императоры Наполеонның үлкен әскері Ресей аумағына басып кіріп, елді бағындыруды, кейін бүкіл Еуропаға ықпалын күшейтуді көздеді. Алайда соғыс Ресейде бүкілхалықтық сипат алып, отан қорғау қозғалысына айналды. С. Н. Глинка бұл соғыста тек орыс халқы ғана емес, тілі, діні, салт-дәстүрі өзге халықтар да ортақ мақсат үшін күрескенін атап өткен.
Қазақ даласына жеткен үндеу және жұмылдыру
1812 жылғы 6 шілдеде Ресей мемлекетіне қауіп төніп тұрғаны туралы үндеу қабылданды. 1812 жылғы қазан-қараша айларында Орынбор губернаторының соғыс басталғаны жөніндегі манифесі қазақ ауылдарына жетті. Қазақтарды жауға қарсы күш біріктіруге шақырғандардың бірі — Байсақал Тілекұлы.
Кен орындары
Риддер, Зырянск, Белоусовка жұмысшылары мыс пен қорғасын балқытуды арттырып, соғыс қажетіне 239 сом жинады.
Елтон тұзы
Елтон тұз өндіру орны Батыс майданға 1 млн пұт тұз жөнелтіп, 22 000 сом жинап берді.
Қазақ жігіттерінің соғысқа қатысуы
Бұл соғысқа Кіші жүздің қазақ жігіттері де қатысып, Тевтяр және башқұрт полктерінің құрамында француз басқыншыларына қарсы шайқасты. Қазақ жауынгері Нарынбай Парижді алуға қатысқаны айтылады. Әмен Байбатыров та башқұрт полкі құрамында болған. Ол дарынды ақын ретінде өз өлеңдерінде қазақ және орыс жауынгерлерінің ерлігін жырлаған. Байбатыров жер аударылып келген петрашевшіл ақын А. Н. Плещеевпен достық қарым-қатынаста болғаны көрсетіледі.
Қоныс аудару және шоқынған қазақтар туралы дерек
1799 жылдан XIX ғасыр аралығында Орта жүзден шамамен 1200 шаңырақ, 1790–1815 жылдары Кіші жүзден 1226 қазақ Ресей аумағына өтіп, кейбірі аты-жөнін өзгертіп, орыс немесе башқұрт ретінде тіркелгені айтылады. Орынбор мен Орал казак әскерлерінде қызмет етіп, православие дінін қабылдап, казак ретінде жазылғандар да болған. Мұндай адамдарды «шоқынған қазақтар» деп атаған; шоқындыру кезінде оларға орысша есім мен фамилия берілген.
Оқулықпен және тапсырмалармен жұмыс
3) «Кім? Қайда? Қашан?»
Танымдық ойын арқылы оқиғаларды сәйкестендіру.
4) Кестемен жұмыс
Негізгі деректерді құрылымдау және қорытындылау.
5) Ұрысқа қатысушылар кестесі
Қатысушыларды, құрамаларды және үлестерді белгілеу.
IV. Сабақты бекіту
Шығармашылық жұмыс: оқушыларға топты өз қабілетіне қарай таңдау еркі беріледі. Тапсырма — бүгінгі тақырып бойынша тарихи, әдеби, ақындық және суретшілік қабілеттерін пайдаланып, шығармашылық жұмысты орындау.
Мәдеевшілер тобы
Әуезовшілер тобы
Мұқағалишылар тобы
Қастеевшілер тобы
Негізгі қорытынды
1812 жылғы соғыс Ресейде ұлттық-патриоттық сипат алып, шетелдік басқыншыларға қарсы Отан соғысына айналды. Бұл соғысқа қазақ жігіттерінің қатысуы тарихи тұрғыдан маңызды: қазақ-орыс халықтарының әскери бауырластығын нығайтты және Францияны жеңудегі ортақ күш-жігерге үлес қосты. Деректерде француздардың қазақ мергендерін «Азиялық амурлар» деп атағаны айтылады.
V. Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, жауаптарының дәлдігі және топтық жұмыстағы белсенділігі негізінде бағалау жүргізіледі.
VI. Үй тапсырмасы
Негізгі тапсырма
§ 9. Қазақтардың 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысына қатысуы (оқу, мазмұндау).
Зерттеу жұмысы
- Ресей, Франция, Наполеон тақырыптары бойынша қысқа зерттеу.
- Тест құрастыру.
- Сөзжұмбақ немесе ребус жасау.