Денелердің өзара әрекеттесуі
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Денелердің өзара әрекеттесуін түсіндіру, массаның дененің өлшеміне ғана емес, оның қозғалыс күйін өзгертуге «қарсыласу» қасиетіне байланысты екенін ұғындыру. Масса ұғымын енгізу.
Дамытушылық
Танымдық қабілетті дамыту, формулаларды қолданып есеп шығару дағдысын қалыптастыру, логикалық ойлауды жетілдіру және теорияны практикада қолдануға үйрету.
Тәрбиелік
Тәжірибелер арқылы пәнге қызығушылықты арттыру, ізденімпаздыққа, ұқыптылыққа тәрбиелеу.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың қатысуын тексеру, назарын сабаққа шоғырландыру және сабақтың мақсат-міндеттерін қысқаша хабарлау.
II. Жаңа тақырыпты түсіндіру
Денелер өзара әрекеттескен кезде олардың жылдамдықтары қалай өзгеретінін және бұл құбылыстың массамен қалай байланысатынын қарастырамыз.
Бағыттаушы сұрақтар
- Табиғаттағы барлық денелер бір-бірімен әрекеттесе ме?
- Масса ұғымын қалай түсінесіңдер?
- Денелердің өзара әрекеттесуіндегі айырмашылық неден байқалады?
Негізгі ұғымдар: өзара әрекеттесу, инерттілік, масса
Өзара әрекеттесу деген не?
Табиғатта басқа денелермен әрекеттеспейтін дене болмайды: барлық денелер бір-бірімен әрекеттеседі. Мысалы, мұз айдынында коньки теуіп жүрген екі бала бірін-бірі итерсе, олар қарама-қарсы бағыттарға қарай сырғанап кетеді. Осы құбылыс денелердің өзара әрекеттесуі деп аталады.
Неліктен жылдамдық әртүрлі өзгереді?
Өзара әрекет кезінде денелердің жылдамдығы бірдей өзгермейді. Мысалы, коньки киген екі баланың бірі кіші, екіншісі ересектеу болса, итерісу нәтижесінде кіші бала үлкенірек жылдамдық алуы мүмкін. Демек, денелердің қозғалыс күйін өзгертуге «қарсыласуы» әртүрлі.
Анықтамалар
Инерттілік — дененің өз жылдамдығын өзгертуге қарсыласу қасиеті.
Масса — дененің инерттілігін сипаттайтын физикалық шама. m
Өлшем бірліктері және өлшеу құралы
SI жүйесіндегі бірлік
Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) массаның негізгі бірлігі — килограмм (кг).
Тарихи тұрғыдан килограмм эталоны платина-иридий қорытпасынан жасалған цилиндр түріндегі үлгімен байланыстырылған. Ол Париж маңындағы Севр қаласында сақталған.
Өлшеу құралы
Массаны өлшейтін негізгі құрал — таразы.
Кең қолданылатын түрлендірулер
- 1 т (тонна) = 1000 кг
- 1 ц = 100 кг
- 1 кг = 1000 г
- 1 кг = 1 000 000 мг
- 1 г = 0,001 кг
- 1 мг = 0,001 г
- 1 кг = 0,01 ц
- 1 кг = 0,001 т
Тәжірибе: көлемі әртүрлі білеушелер және арбашалар
Тәжірибенің мазмұны
Массалары мен қасиеттері бірдей екі арбашаны алып, олардың үстіне бір материалдан жасалған, бірақ көлемдері әртүрлі білеушелер қоямыз. Өзара әрекет кезінде бір арбаша t уақыт ішінде s₁ жол, ал екіншісі s₂ жол жүреді және s₁ > s₂ байқалады.
Қорытындыны формуламен көрсету
Егер өлшеулер бойынша s₁ = 2s₂ болса, онда:
Бұл нәтиже өзара әрекет кезінде денелердің жылдамдықтары әртүрлі өзгеретінін және осы айырмашылық массамен байланысатынын көрсетеді.
III. Бекіту тапсырмалары
Ойлануға сұрақ
1 кг мақта ауыр ма, әлде 1 кг темір ауыр ма?
Мұнда m₁ = m₂, ал көлемдері әртүрлі: V₁ ≠ V₂.
1-есеп
Роликті коньки киген екі бала бір-бірінен кері итеріліп, қарама-қарсы жаққа қарай сәйкесінше 3 м/с және 4 м/с жылдамдықпен сырғанап кетті. Бірінші баланың массасы 40 кг. Екінші баланың массасы неге тең?
Нұсқау
Есепті импульстің сақталу заңына сүйеніп шығарыңдар: өзара әрекеттескенге дейінгі және кейінгі импульстердің қосындысын салыстырыңдар.
Мұғалім туралы
Пән мұғалімі: А. А. Темирова