Пайдалы қазбалардың халық шаруашылығында алатын орнын көрсет
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қазақстанның пайдалы қазбалары, олардың орналасқан аумақтары мен атауларын білудің маңызын түсіну. Табиғи ресурстарды оқыту арқылы әдептілікке, ұқыптылыққа және экологиялық мәдениетке тәрбиелеу. Алған білімді өмірде дұрыс қолдануға үйрету, ойлау қабілетін дамыту және өз ойын еркін жеткізуге бағыттау.
Міндеттері
- 1 Оқушылардың тақырыпты ашуына ықпал ету.
- 2 Пайдалы қазбалардың атауы, географиялық орны туралы ұғым қалыптастыру; сипаттама жасай білуге үйрету; есте сақтау қабілетін дамыту және картамен жұмыс дағдысын нығайту.
- 3 Әдептілікке, ұқыптылыққа, экологиялық тәлім арқылы адамгершілікке және Отанды сүю арқылы патриоттыққа тәрбиелеу.
Қызығушылықты ояту: жұмбақтар
Жұмбақтар арқылы жанғыш пайдалы қазбаларды еске түсіріп, жаңа тақырыпқа кіріспе жасаймыз.
1) Қызуын аямайды, көлікке азық жасайды.
2) Қара түсті отын, жанады жарқын.
3) Мөлдір әрі түссіз, өзі табиғи отын.
Мәтін және картамен жұмыс
Уақыты: 10 минут
Пайдалы қазбалар дегеніміз не?
Пайдалы қазбалар — жер қойнауында кездесетін табиғи минералдық заттар. Қазіргі техника деңгейінде оларды табиғи күйінде немесе байытқаннан кейін халық шаруашылығында пайдалану жеткілікті экономикалық нәтиже берсе, пайдалы қазба ретінде қарастырылады.
Физикалық күйіне қарай
- Қатты
- Сұйық
- Газ тәрізді
Пайдаланылуына қарай негізгі топтар
- Жанғыш: көмір, мұнай, жанғыш газдар, тақтатас.
- Құрылыстық: гранит, мәрмәр, әктас, құм және т.б.
- Химиялық шикізат: күкірт, калий тұзы, апатит, графит және т.б.
- Металл кендері: қара, түсті және сирек металдар кендері және т.б.
Тапсырмалар
- 1 Пайдалы қазбалардың халық шаруашылығындағы орнын көрсет.
- 2 Көмір, темір, мұнай кен орындарын картадан көрсет.
Мұнай мен газ: шоғырланған аймақтар және негізгі деректер
Негізгі шоғырланған өңірлер
Жанғыш пайдалы қазбалардың ішінде мұнай мен газ Атырау, Маңғыстау, Қызылорда, Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарында көбірек шоғырланған.
Есте сақтауға
Қазақстанда мұнай мен газ шоғырланған 14 алап және 207 кен орны бар.
Тарихи кезеңдер мен кен орындары
- 1899 — Қарашүңгілде (Ембі алабы) алғаш рет мұнай атқылады.
- 1911 — Доссор, 1915 — Мақат кен орындары пайдалануға берілді.
- 1960 — Өзен мен Жетібай игеруге қосылды.
- Кейін ашылған ірі кен орындары: Қаражанбас, Қаламқас, Теңіз (Атырау), Кеңқияқ, Жаңажол (Ақтөбе), Қарашығанақ (БҚО), Құмкөл (Қызылорда).
Тапсырмалар
- 1 Мұнай мен газдың ел экономикасына әсері қандай?
- 2 Аталған кен орындарын картадан көрсет.
Көмір: қор, өндіру және басты алаптар
Жалпы мәлімет
- Тас көмір мен қоңыр көмірдің 10 алабы, 300 кен орны бар.
- Жалпы көмір қоры: 164 млрд тонна.
- Өндіру көлемі: 90-жылдардың соңында жылына шамамен 90 млн т.
- Жылына 140 млн т өндірілсе, қор шамамен 250 жылға жетуі мүмкін.
Негізгі көмір базалары
Көмір кен орындарының басым бөлігі Қарағанды, Павлодар және Қостанай облыстарында орналасқан.
Қарағанды көмір алабы
- Аумағы: 3600 км².
- Қазақстанның негізгі көмір базасы.
- Кокстелетін көмір, сапасы жоғары.
- Тас көмірдің 80 қабаты анықталған; жалпы қалыңдығы 120 м.
- Барланған жалпы қоры: 60 млрд.
Екібастұз көмір алабы
- Орналасуы: Сарыарқа мен Ертіс маңы жазығы аралығы.
- Павлодар облысы; аумағы 160 км².
- Көмір қабатының қалыңдығы 150 м.
- Ашық әдіспен өндірілетіндіктен, көмірі салыстырмалы түрде арзан.
- Ірі «Алып» кенішінде жылына 36 млн т көмір өндіріледі.
Соңғы игеру бағыттары
Соңғы жылдары Майкүбі (Павлодар облысы) және Торғай (Обаған) көмір алаптарын игеру басталды. Сонымен қатар Екібастұз алабының Алып, Солтүстік және Шығыс кеніштерінде қайта құру және қайта жабдықтау жұмыстары жүргізілуде.
Тапсырмалар
- 1 Қарағанды және Екібастұз көмір алаптарын салыстыр.
- 2 Кескін картаға аталған кен орындарын түсір.
Тұлға: Қаныш Сәтбаев және жер қойнауын зерттеу
Негізгі ой
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — академик, ғалым және қоғам қайраткері. Ол Қазақстанның табиғи байлықтарын ғылыми тұрғыдан зерттеп, әсіресе Жезқазған мыс кен орнын ашу мен игеруге айрықша еңбек сіңірді. Ғалымның қызметі елдің өндірістік әлеуетін нығайтуға, табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалану мәдениетін қалыптастыруға ықпал етті.
Тапсырмалар
- 1 Қаныш Сәтбаевтың Қазақстанның пайдалы қазбаларын игеруге қосқан үлесі туралы әңгімеле.
- 2 Картадан Қаныш Сәтбаев зерттеген аумақтарды көрсет.
Қорытынды ой
Пайдалы қазбаларды білу — тек географиялық білім емес, сонымен бірге экономикалық сауаттылық, экологиялық жауапкершілік және туған жерге деген құрметтің көрінісі. Картаға сүйеніп жұмыс істеу арқылы оқушы ресурстардың таралу заңдылықтарын түсініп, табиғатты ұқыпты пайдаланудың маңызын тереңірек ұғынады.